Social, Economic, Political, and Scientific-Popular Journal
"Ma'rifat-Print-Media" LLC, Tashkent State University of Economics
XORAZM VILOYATIDA AHOLI BANDLIGINI TA’MINLASHNING ILMIY-AMALIY TAHLILI
Xorazm viloyatida aholi bandligining zamonaviy holati, mehnat bozorida kuzatilayotgan tendensiyalar hamda mavjud muammolar ilmiy-amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi hamda Xorazm viloyati statistika boshqarmasining rasmiy maʼlumotlari asosida viloyatning demografik koʻrsatkichlari, bandlik darajasi, ishsizlik va oʻzini oʻzi band qilish dinamikasi oʻrganilgan. Statistik tahlillar natijasida bandlik siyosatini takomillashtirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Olingan natijalar viloyatda ishsizlik darajasini kamaytirish va aholining iqtisodiy faolligini oshirishga xizmat qiluvchi chora-tadbirlarni ishlab chiqishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
HUDUD SANOATIDA KAPITAL VA MEHNAT RESURSLARI SAMARADORLIGINI KOBB–DUGLAS MODELI YORDAMIDA BAHOLASH
Ushbu maqolada hududiy sanoat ishlab chiqarishi samaradorligini baholashda kapital (investitsiyalar) va mehnat resurslarining (bandlik) tutgan o‘rni hamda ularning iqtisodiy o‘sishga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqotda Surxondaryo viloyatining 2015–2025-yillardagi statistik ma’lumotlari asosida Kobb–Duglas ishlab chiqarish funksiyasi va regressiya tahlili usullaridan foydalanilgan. Tahlil natijasida hudud sanoatida mehnat va kapital elastikligi hamda o‘rtacha mahsuldorlik ko‘rsatkichlari (APL va APK) baholanib, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish va sanoat siyosatini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalar shakllantirilgan.
O‘RTA DAROMADLI MAMLAKATLARDA INNOVATSION XARAJATLARNING EKSPORT DIVERSIFIKATSIYASIGA TA’SIRI
Ushbu maqolada o‘rta daromadli mamlakatlarda innovatsion xarajatlarning eksport diversifikatsiyasiga ta’siri panel ma’lumotlar asosida tahlil qilingan. Tadqiqot 2000–2024-yillar oralig‘ida 22 ta o‘rta daromadli mamlakatni qamrab olgan bo‘lib, Jahon banki, UNCTAD va Butunjahon intellektual mulk tashkiloti ma’lumotlaridan foydalanilgan. Natijalar innovatsion xarajatlar bilan eksport diversifikatsiyasi o‘rtasida ijobiy va statistik ahamiyatli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari innovatsion siyosatni takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
MINTAQADA SANOAT SALOHIYATI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING HOZIRGI HOLATI TAHLILI
Mazkur maqolada O‘zbekiston mintaqalarida sanoat salohiyatidan foydalanish samaradorligining hozirgi holati tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi so‘nggi yillardagi statistik ma’lumotlar asosida mintaqaviy sanoat tarkibini, uning texnologik darajasini hamda ishlab chiqarish hajmi dinamikasini baholash, shuningdek, samaradorlikni pasaytiruvchi omillarni aniqlashdan iborat. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, statistik guruhlash, dinamik tahlil va jadval-grafik usullaridan foydalanilgan bo‘lib, ma’lumotlar manbai sifatida O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi, hududiy statistika boshqarmalari hamda so‘nggi besh yil mobaynida chop etilgan xalqaro ilmiy nashrlar tanlab olingan
TA’LIM XIZMATLARINI BOSHQARISHDA XALQARO STANDARTLAR ASOSIDA SIFATNI TA’MINLASH
Mazkur maqolada ta’lim xizmatlarini boshqarishda xalqaro standartlar asosida sifatni ta’minlashning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Ta’lim xizmatlari sifatini oshirish bugungi kunda oliy ta’lim tizimini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bunda xalqaro standartlarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda ta’lim sifatini boshqarishning zamonaviy yondashuvlari, xususan, ISO 21001 ta’lim tashkilotlari boshqaruv tizimi standarti, ESG talablari hamda xalqaro akkreditatsiya mexanizmlarining ta’lim xizmatlari sifatiga ta’siri tahlil qilindi. Shuningdek, rivojlangan davlatlarning oliy ta’lim muassasalarida sifatni ta’minlash bo‘yicha ilg‘or boshqaruv tajribalari o‘rganilib, ularning samaradorligi baholandi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, kontent tahlili va ilmiy umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalari xalqaro standartlarni ta’lim xizmatlarini boshqarish tizimiga integratsiya qilish ta’lim sifati, boshqaruv samaradorligi, manfaatdor tomonlar ehtiyojlarini qondirish darajasi hamda ta’lim muassasalarining xalqaro raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilishini ko‘rsatdi.
SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BAHOLASH USULLARI
Mazkur maqolada sanoat korxonalarida innovatsion faoliyat samaradorligini baholashning nazariy-uslubiy asoslari hamda amaliy baholash usullari tadqiq etilgan. Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida innovatsion faoliyat korxonalar raqobatbardoshligini oshirish, ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlash va uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikka erishishning muhim omili sifatida qaraladi. Tadqiqot davomida innovatsion faoliyat samaradorligini baholashda qo‘llaniladigan integral samara, innovatsiyalar rentabelligi va investitsiya xarajatlarini qoplash davri kabi iqtisodiy ko‘rsatkichlarning nazariy mohiyati hamda amaliy ahamiyati tahlil qilindi. Shuningdek, innovatsion loyihalarni baholashda diskontlash usulidan foydalanishning afzalliklari, vaqt omili va investitsion tavakkalchiliklarning baholash natijalariga ta’siri yoritildi. Maqolada sanoat korxonalarida innovatsion faoliyat samaradorligini baholashning asosiy tamoyillari, jumladan, natijadorlik, tizimlilik, komplekslik, taqqoslash va uzluksiz monitoring tamoyillari asoslab berilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, innovatsion faoliyatni baholashda bir nechta iqtisodiy ko‘rsatkichlardan kompleks foydalanish investitsion qarorlarning aniqligini oshirishi, resurslardan samarali foydalanishni ta’minlashi hamda korxonalarning innovatsion rivojlanish strategiyasini takomillashtirishga xizmat qilishi aniqlandi. Shuningdek, raqamli iqtisodiyot sharoitida sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data), avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari va raqamli analitik platformalardan foydalanish innovatsion loyihalarni baholashning ishonchliligi va aniqligini sezilarli darajada oshirishi asoslab berildi.
MINTAQAVIY IQTISODIY RIVOJLANISHDA YASHIL INVESTITSIYALARDAN FOYDALANISH TAMOYILLARI VA USULLARI
Maqolada mintaqaviy iqtisodiy rivojlanishda yashil investitsiyalardan foydalanishning nazariy asoslari va amaliy vositalari yaxlit tizim sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqotning markaziy tezisi shundan iboratki, mintaqaga yo‘naltirilgan yashil kapital hajmi ajratilgan byudjet mablag‘lari miqdoriga emas, balki davlat ishtirokini xususiy qo‘yilmalarga aylantiruvchi institutsional konstruksiyaning sifatiga bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan, additivlik, mintaqaviy differensiatsiya, multiplikativ samara va mustaqil verifikatsiya kabi tamoyillarning o‘zaro bog‘liqligi ochib berilgan, moliyalashtirish usullarining qiyosiy samaradorligi leveraj koeffitsiyenti orqali baholangan hamda O‘zbekiston mintaqalari uchun izchil tavsiyalar shakllantirilgan
TOSHKENT METROPOLITENI SANOATIDA MAHALLIYLASHTIRISH DARAJASINING DINAMIKASI VA UNI XALQARO TAJRIBA BILAN QIYOSIY BAHOLASH
2020–2025-yillarda metropoliten sanoatida mahalliylashtirish jarayonining dinamikasi empirik jihatdan tahlil qilinib, olingan natijalar Xitoy, Hindiston, Rossiya va Turkiya tajribasi bilan qiyosiy baholandi. Tahlil natijalariga koʻra, tadqiq etilgan davrda yoʻlovchi tashish hajmi 7,4 barobarga (yillik oʻrtacha 49,2 %), liniyalar uzunligi esa 42,0 % ga oshgan boʻlsa-da, mahalliylashtirish darajasi atigi 81,8 % ga (yillik oʻrtacha 12,7 %) koʻtarilgan. Mahalliylashtirishning yoʻlovchi oqimi oʻsishiga nisbatan elastiklik koeffitsiyenti 0,13 ni tashkil etdi. Ishlab chiqarish faoliyatining tarkibiy tahlili yillik ishlab chiqarish hajmining qiymat jihatidan 14,4 % i bevosita import oʻrnini bosishga, 65,9 % i ichki ehtiyojlarni qondirishga, 14,2 % i esa detallarni qayta tiklashga toʻgʻri kelishini koʻrsatdi. Shu bilan birga, umumiy ishlab chiqarish hajmining 81,3 % i uchta tarkibiy boʻlinmada jamlangani aniqlandi
ЦИФРОВАЯ САМООРГАНИЗАЦИЯ БУДУЩИХ МЕНЕДЖЕРОВ КАК ФАКТОР ЭФФЕКТИВНОСТИ САМОСТОЯТЕЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ
Цифровая самоорганизация будущих менеджеров рассматривается как один из ключевых факторов эффективности самостоятельного обучения в условиях цифровой трансформации высшего образования. На основе анализа нормативных документов и научной литературы цифровая самоорганизация интерпретируется как интегративная компетенция, включающая целеполагание, планирование, приоритизацию, управление вниманием и учебной нагрузкой, осознанное использование цифровых инструментов, мониторинг собственной деятельности и рефлексию. Обосновано двойственное влияние LMS-платформ, HEMIS, кредитно-модульной системы и онлайн-коммуникаций на организацию самостоятельной работы студентов: цифровые технологии расширяют возможности гибкого планирования, управления и контроля образовательного процесса, одновременно повышая риски информационной перегрузки, многозадачности и фрагментации внимания. Предложена концептуальная модель, объединяющая организационный, поведенческий, цифровой и аналитический компоненты. Интеграция данной модели в образовательные программы, LMS и систему учебной аналитики способствует повышению качества самостоятельного обучения и развитию профессиональной адаптивности будущих менеджеров
DEVELOPMENT MECHANISMS OF EMBEDDED FINANCE SERVICES IN COMMERCIAL BANKS OF UZBEKISTAN BASED ON OPEN BANKING
The rapid digital transformation of the banking sector has accelerated the development of innovative financial service models. In this context, Open Banking and Embedded Finance have become key instruments for improving the efficiency, accessibility, and competitiveness of commercial banks. The study aims to assess the development prospects of Embedded Finance services in the commercial banks of Uzbekistan based on Open Banking principles and to formulate practical recommendations for their implementation. The theoretical foundations of these concepts are examined, international experience is analyzed, and the opportunities and challenges associated with integrating innovative financial solutions into Uzbekistan’s banking sector are evaluated. Comparative and systematic analysis methods are employed to identify effective approaches to digital banking development. Particular attention is given to strengthening cooperation among commercial banks, fintech companies, and digital platforms in order to develop customer-oriented financial ecosystems and expand the range of modern banking services
IMPROVING THE PRACTICE OF FINANCING INVESTMENT PROJECTS THROUGH SYNDICATED LOANS PROVIDED BY COMMERCIAL BANKS
Yirik investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga bo‘lgan talabning ortib borishi sindikatlashgan kreditlashning zamonaviy bank amaliyotidagi strategik ahamiyatini kuchaytirmoqda. Sindikatlashgan kreditlar bir nechta tijorat banklariga yagona kredit shartnomasi asosida bitta qarz oluvchini birgalikda moliyalashtirish imkonini berib, kredit riskini diversifikatsiya qilish, likvidlikni samarali boshqarish hamda banklarning moliyalashtirish salohiyatini kengaytirishga xizmat qiladi. Tadqiqotda tijorat banklari tomonidan investitsiya loyihalarini sindikatlashgan kreditlar orqali moliyalashtirish amaliyoti tahlil qilinib, uning samaradorligini oshirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot xalqaro ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, sindikatlashgan va ikki tomonlama kreditlash amaliyotlarini qiyosiy baholash hamda mazkur bozor rivojiga ta’sir etuvchi institutsional, huquqiy va moliyaviy omillarni o‘rganishga asoslangan. Tahlil natijalari sindikatlashgan kreditlashni keng qo‘llashga to‘sqinlik qilayotgan asosiy omillar sifatida me’yoriyhuquqiy bazaning yetarli darajada uyg‘unlashtirilmaganligi, banklararo hamkorlikning cheklanganligi, standartlashtirilgan hujjatlar tizimining yetishmasligi, axborot assimetriyasi hamda ikkilamchi kredit bozorining rivojlanmaganligini aniqladi. Huquqiy bazani takomillashtirish, xalqaro standartlarni joriy etish, banklararo raqamli hamkorlik platformalarini rivojlantirish va risklarni taqsimlash mexanizmlarini kuchaytirish investitsiya loyihalarini moliyalashtirish samaradorligini sezilarli darajada oshirishi asoslandi. Shuningdek, sindikatlashgan kreditlash kredit riskini diversifikatsiya qilish, kapitaldan samarali foydalanish hamda alohida banklarning moliyalashtirish imkoniyatidan yuqori bo‘lgan yirik infratuzilma va sanoat loyihalarini amalga oshirish orqali moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilishi ko‘rsatildi
TASHQI SAVDO DINAMIKASI VA BANK MOLIYAVIY XAVFSIZLIGI: OʻZBEKISTON TIJORAT BANKLARI MISOLIDA AMALIY TAHLIL
O‘zbekiston tijorat banklarida tashqi savdoni moliyalashtirish amaliyotining zamonaviy holati hamda uning bank moliyaviy xavfsizligiga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqotda 2018-2025-yillarda O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi, eksport va import hajmlari, tashqi savdo saldosi, asosiy savdo hamkorlari, eksport va importning tovar tarkibi, shuningdek, bank tizimining moliyaviy ko‘rsatkichlari o‘zaro bog‘liqlikda baholangan. Tahlil natijalari 2018-yildagi 33,4 mlrd AQSH dollaridan 2025-yilda 81,2 mlrd AQSH dollarigacha oshgan tashqi savdo aylanmasi tijorat banklari tomonidan xalqaro hisob-kitoblar, akkreditivlar, bank kafolatlari, eksport-import kreditlari, faktoring, forfeyting hamda valyuta operatsiyalariga bo‘lgan talabning sezilarli darajada ortishiga xizmat qilayotganini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, import hajmining eksportdan yuqoriligi, tashqi savdo saldosining muntazam manfiy shakllanishi, ayrim hamkor mamlakatlar va tovar guruhlari bo‘yicha konsentratsiyaning saqlanib qolishi banklar faoliyatida valyuta, likvidlik, kontragent, mamlakat, kredit va operatsion risklarning kuchayishiga sabab bo‘lmoqda. Tashqi savdoni moliyalashtirish amaliyotini bank tizimi kapitali, likvidligi, kredit portfeli sifati hamda tashqi sektor ko‘rsatkichlari bilan kompleks baholashning ilmiy asoslari yoritilgan va banklarning moliyaviy xavfsizligini mustahkamlashga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
GREEN LENDING PRACTICED AMONG UZBEK COMMERCIAL BANKS: SURVEY- BASED ASSESSMENT OF READINESS AND CONSTRAINTS
This article presents a survey-based assessment of the readiness of Uzbek commercial banks to implement green lending practices and the barriers they face. The study analyzes the banking sector’s potential to finance environmentally sustainable projects, its level of institutional preparedness, and the existing challenges. The findings identify key constraints, including bank employees’ awareness of green finance, regulatory framework requirements, and resource shortages.
“YANGI O‘ZBEKISTON – 2030” STRATEGIYASI DOIRASIDA IQTISODIY O‘ZGARISHLARNING ASOSIY YO‘NALISHLARI VA ULARNING SAMARADORLIGI
Ushbu maqolada “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning ustuvor yo‘nalishlari va ularning samaradorligi kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqotda YaIM hajmini 240 milliard AQSH dollariga yetkazish, iqtisodiyotni raqamlashtirish (IT-HUB), “yashil” energetikaga o‘tish hamda investitsiya siyosatini modernizatsiya qilish masalalari yoritilgan. Shuningdek, xususiy sektor ulushini oshirish, kambag‘allikni qisqartirish va inson kapitalini rivojlantirishning makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi roli ilmiy jihatdan asoslab beriladi
BARQAROR YASHIL INVESTITSIYALARNING QAYTA TIKLANUVCHI ENERGETIKA RIVOJIGA ROLINI VA HISSASINI TAHLIL QILISH: O‘ZBEKISTON MISOLIDA
Ushbu ish barqaror yashil investitsiyalar bilan qayta tiklanuvchi energetikaning rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni O‘zbekiston misolida tahlil qiladi. Yashil moliya va qayta tiklanuvchi energetika bo‘yicha xalqaro qiyosiy tadqiqotlarga tayangan holda, eng avvalo, yashil investitsiyaning quvvatlarni kengaytirishga ta’sir ko‘rsatadigan kanallarini tushuntiruvchi nazariy asos shakllantiriladi. Keyingi bosqichda O‘zbekistonning qayta tiklanuvchi energetika sohasidagi siyosat traektoriyasi hamda sohaga yo‘naltirilayotgan yashil investitsiyalarning hajmi va tarkibi — jumladan, suveren “yashil” obligatsiyalar, rivojlanish moliyasi institutlari va xususiy investorlarning moliyalashtiruvi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot ekonometrik modellashtirishga emas, balki qiyosiytavsifiy tahlilga asoslanganligi bois, olingan natijalar sabab-oqibat ta’sirini isbotlashga emas, balki bog‘liqlikni va investitsiyalarning kuzatilgan hissasini baholashga xizmat qiladi. Tahlil natijalari “yashil” investitsiyalar 2019- yildan buyon O‘zbekiston qayta tiklanuvchi quvvatlarining jadal o‘sishi bilan yaqin bog‘liqlikda bo‘lgan muhim omillardan biri ekanini ko‘rsatadi; shu bilan birga, o‘rnatilgan quvvatlarning to‘liq ravishda samarali energetika rivojiga aylanishini cheklaydigan tarkibiy omillar — xususan, tarmoqqa integratsiya, uzatish quvvatlari va ishlab chiqarishni cheklash (kurtaylment) ham aniqlanadi. Ilmiy ish investitsiyalar o‘sishini tarmoq va bozor tayyorligi bilan muvofiqlashtirishga qaratilgan siyosiy tavsiyalar bilan yakunlanadi
“MAHALLA BANKIRI” INSTITUTI DAVLATBANK HAMKORLIGINING OPERATSION BOʻGʻINI SIFATIDA: SAMARADORLIK MEZONLARI VA OPTIMAL YUKLAMA PARAMETRLARI
Mazkur maqolada mahallalardagi tadbirkorlik subʼyektlarini moliyaviy qoʻllab-quvvatlashda davlat organlari va tijorat banklari oʻrtasidagi hamkorlikni boshqarish mexanizmlari tadqiq etilgan. Tadqiqotda davlat-bank hamkorligining nazariy-uslubiy asoslari, uch tomonlama (davlat–mahalla–bank) institutsional modelning shakllanishi, “mahalla bankiri” va “mahalla yettiligi” institutlarining mazmun-mohiyati ochib berilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 26-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2026-yil 16-fevraldagi PF-22-son Farmoni bilan tasdiqlangan Davlat dasturi, 2026-yil 16-iyuldagi videoselektor yigʻilishi qarorlari hamda “Mikrokreditbank” ATB amaliyoti statistik maʼlumotlar asosida tahlil qilingan. Tahlil natijasida davlat-bank hamkorligini boshqarishdagi institutsional, moliyaviy-iqtisodiy va axborot-texnologik muammolar aniqlangan hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan uch bosqichli konseptual boshqaruv modeli, risklarni taqsimlash mexanizmi va natijaga asoslangan subsidiyalash tamoyili taklif etilgan.
SHAHAR JAMOAT TRANSPORTI YO‘NALISHLARINING AHOLI EHTIYOJLARIGA MOSLIGINI TADQIQ ETISH (URGANCH SHAHRI MISOLIDA)
Mazkur maqolada shahar jamoat transporti yo‘nalishlari tarmog‘ining aholi tashish ehtiyojlariga qanchalik mos kelishi masalasi Urganch shahri misolida tadqiq etilgan. Xorazm viloyatining ma’muriy markazi bo‘lgan Urganch shahrining demografik va hududiy-fazoviy xususiyatlari, mavjud avtobus va trolleybus yo‘nalishlari tarmog‘i, ularning shahar mahallalari bo‘yicha taqsimlanishi hamda transport oqimlarining zichligi tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida shaharning shimoliy (turar joy va ijtimoiy-madaniy) hamda janubiy (sanoat) hududlari o‘rtasida yo‘nalishlar zichligidagi nomutanosiblik, shuningdek, ayrim yangi qad ko‘tarayotgan mahallalarning marshrut tarmog‘i bilan yetarli darajada qamrab olinmaganligi aniqlangan. Aholi joylashuvi zichligini baholash, marshrut–mahalla mosligi matritsasi hamda yo‘lovchi oqimini ekspert baholash usullaridan foydalangan holda jamoat transporti tarmog‘ini takomillashtirish bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqilgan
OʻZBEKISTONDA QISHLOQ XOʻJALIGINI ROʻYXATGA OLISHNING AGRAR IQTISODIY OʻSISHNI TAʼMINLASHDAGI INSTITUTSIONAL ROLI
Qishloq xoʻjaligini roʻyxatga olishning agrar iqtisodiy oʻsishni taʼminlashdagi oʻrni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda normativ-huquqiy hujjatlar, statistik maʼlumotlar hamda agrar sohadagi prognoz koʻrsatkichlari asosida roʻyxatga olishning iqtisodiy ahamiyati baholanadi. Tadqiqot natijalari roʻyxatga olish jarayonida shakllantiriladigan maʼlumotlar bazasi resurslardan samarali foydalanish, tarmoq holatini baholash, agrar siyosatni ishlab chiqish hamda iqtisodiy oʻsish prognozlarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etishini koʻrsatadi. Shuningdek, roʻyxatga olish natijalari oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash va raqamli qishloq xoʻjaligini rivojlantirish uchun muhim axborot manbai ekanligi asoslanadi. Shu bilan birga, roʻyxatga olish samaradorligi maʼlumotlarning sifati hamda ularni boshqaruv tizimiga integratsiya qilish darajasiga bevosita bogʻliqligi ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Umuman olganda, qishloq xoʻjaligini roʻyxatga olish agrar iqtisodiyotda barqaror iqtisodiy oʻsishni taʼminlashning muhim institutsional instrumenti sifatida baholanadi.
УЗБЕКИСТАН КАК АКАДЕМИЧЕСКИЙ ХАБ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ
Исследованы современные тенденции формирования Республики Узбекистан как академического хаба Центральной Азии. Проанализированы институциональные, экономические и организационные детерминанты развития высшего образования, рассмотрены модели академических хабов, применяемые в мировой практике, а также определены перспективы их адаптации к национальной системе высшего образования. Особое внимание уделено интернационализации образования, развитию академической мобильности, цифровизации образовательного процесса, созданию филиалов зарубежных университетов и укреплению научно-инновационной инфраструктуры. Проведён анализ практического опыта факультета международного образования Ташкентского государственного экономического университета по реализации международных совместных образовательных программ. Обосновано, что последовательная государственная политика в сфере образования создаёт необходимые предпосылки для превращения Узбекистана в ведущий образовательный центр Центральной Азии
БУХГАЛТЕРСКИЙ УЧЕТ КАК ИНФОРМАЦИОННАЯ ОСНОВА ФИНАНСОВОГО КОНТРОЛЯ ПРЕДПРИЯТИЯ
Исследована роль бухгалтерского учета как ключевого элемента информационного обеспечения финансового контроля предприятия. Раскрыты теоретические подходы к определению сущности бухгалтерского учета и финансового контроля, проведен сравнительный анализ различных информационных ресурсов с позиции их пригодности для внутреннего и внешнего финансового контроля. Обосновано, что бухгалтерская отчетность является наиболее надежным и универсальным источником информации для принятия управленческих, инвестиционных и контрольных решений. Предложена авторская модель места бухгалтерского учета в системе информационного обеспечения финансового контроля предприятия, отражающая взаимосвязь бухгалтерской информации с субъектами внутреннего и внешнего финансового контроля
YOSHLAR TADBIRKORLIGINI MOLIYAVIY, INSTITUTSIONAL VA RAQAMLI QO‘LLABQUVVATLASHNING INTEGRATSIYALASHGAN RAQAMLI MODELLARI: “3M-PLATFORMA” VA “SMART YOUTH BUSINESS ECOSYSTEM” KONSEPSIYALARI
Maqolada yoshlar tadbirkorligini moliyaviy, institutsional va raqamli qo‘llab-quvvatlashning integratsiyalashgan mualliflik modellari — “3M-Platforma” va “Smart Youth Business Ecosystem” tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari alohida dasturlar va o‘zaro bog‘lanmagan axborot bazalari orqali boshqarilishi resurslarning takroriy sarflanishiga olib keladi. Tadqiqotning maqsadi uchta mustaqil yo‘nalishni yagona adaptiv platformaga integratsiyalovchi “3M-Platforma” hamda sun’iy intellekt asosidagi skoring mexanizmini o‘z ichiga olgan “Smart Youth Business Ecosystem” modellarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda tizimli yondashuv, raqamli arxitekturani modellashtirish va qiyosiy tahlil usullaridan foydalanildi. Har ikkala modelning tarkibiy komponentlari va o‘zaro bog‘liqligi tizimlashtirilib, an’anaviy parchalangan raqamli xizmatlar bilan taqqoslandi. Muallif hisob-kitoblariga ko‘ra, modellarni joriy etish xizmatlardan foydalanish muddatini 42 foizga qisqartirishi, resurslarning manzilliligini 34 foizga oshirishi hamda qarorlar qabul qilish tezligini ikki baravardan ko‘proq oshirishi mumkin. Xalqaro tajriba bilan taqqoslash sun’iy intellekt asosidagi skoringni bevosita resurslarni taqsimlash vositasiga aylantirish jihatidan modellarning ilg‘orligini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari davlat organlari va moliyaviy institutlar uchun amaliy ahamiyatga ega
RAQAMLI BANK XIZMATLARINING IQTISODIY VA INSTITUTSIONAL XUSUSIYATLARI
Raqamli bank xizmatlarining iqtisodiy va institutsional xususiyatlari, ularning zamonaviy moliya tizimidagi o‘rni hamda rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan. Raqamli texnologiyalarning bank sektoriga joriy etilishi natijasida moliyaviy xizmatlarning sifati, tezkorligi va ommabopligi oshib, tranzaksiya xarajatlari qisqarishi hamda mijozlarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar samaradorligi ortishi asoslab berilgan. Raqamli bank xizmatlarining iqtisodiy samaradorlik, banklar raqobatbardoshligi va moliyaviy inklyuziyaga ta’siri baholangan. Shuningdek, ushbu xizmatlarni rivojlantirishda institutsional muhit, huquqiy-me’yoriy baza, axborot xavfsizligi va innovatsion infratuzilmaning ahamiyati yoritilgan. Tadqiqot natijalari asosida bank tizimini raqamli transformatsiya sharoitida takomillashtirish, moliyaviy xizmatlardan foydalanish darajasini oshirish hamda raqamli iqtisodiyot rivojini qo‘llabquvvatlashga qaratilgan ilmiy xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan
KICHIK TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH OMILLARI
Maqolada O‘zbekistonda kichik tadbirkorlik subyektlarini rivojlantirish va ularning iqtisodiy samaradorligini oshirish masalalari tadqiq etilgan. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha kichik korxonalar va mikrofirmalarning asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari, ular tomonidan asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning iqtisodiyot tarmoqlari va hududlar kesimidagi o‘zgarish dinamikasi, shuningdek, biznes muhiti va boshqa omillarning tadbirkorlik rivojiga ta’siri tahlil qilingan. Kichik tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan
OLIY TA’LIMDA INNOVATSION MENEJMENT IMKONIYATLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH
Ushbu maqolada oliy ta’limda innovatsion menejmentning zaruriyati, uning o‘ziga xos ustuvor jihatlari hamda imkoniyatlaridan samarali foydalanish masalalari yoritilgan. Shuningdek, oliy ta’limda innovatsion menejment imkoniyatlaridan foydalanish bo‘yicha xulosalar keltirilgan.
“YASHIL MAKON” UMUMMILLIY LOYIHASINI AMALGA OSHIRISHNING TASHKILIY-AMALIY NATIJALARI
Maqolada Oʻzbekistonda “Yashil makon” umummilliy loyihasining 2026-yil birinchi yarim yilligidagi tashkiliy va amaliy natijalari tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi koʻkalamzorlashtirish parametrlari, koʻchat ekish sifati, monitoring tizimi va jamoatchilik tashabbuslarining samaradorligini baholashdan iborat. Hujjatli tahlil, statistik guruhlash, qiyosiy tahlil va tizimli yondashuv usullaridan foydalanilgan. 2026-yil 6-iyul holatiga 81,4 mln tup koʻchat ekilgani, bahorgi reja 108 foizga bajarilgani hamda 1 344 ta amaliy seminar va 1 022 ta koʻchat-savdo yarmarkasi oʻtkazilgani aniqlangan. “Mening bogʻim” loyihasida 208 ta gʻolib tashabbusni amalga oshirish uchun 52 mlrd soʻm ajratilgan. Maqolaning ilmiy-amaliy yangiligi loyihaning miqdoriy natijalari bilan uning nazorat, parvarish va jamoatchilik ishtirokini taʼminlovchi mexanizmlarini oʻzaro bogʻliq holda baholashdan iborat.
QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARI EKSPORTI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA KLASTERLARNING AHAMIYATI
Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti samaradorligini oshirishda klasterlarning ahamiyati yoritilgan. Ishlab chiqarish, qayta ishlash, logistika, sertifikatlash va marketing jarayonlarini muvofiqlashtirish orqali xarajatlarni kamaytirish, mahsulot sifatini oshirish hamda eksport barqarorligini ta’minlash bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan
STRENGTHENING MAHALLA ENTREPRENEURSHIP THROUGH AN INTEGRATED ECOSYSTEM: FUNCTIONAL LINKAGES, DIGITAL COORDINATION, AND REGIONAL EVIDENCE
This study develops an integrated model of the mahalla entrepreneurial ecosystem and provides an exploratory empirical assessment of regional entrepreneurship patterns in Uzbekistan. It also proposes the Mahalla Entrepreneurship Ecosystem Index as an outcome-oriented tool for digital monitoring and the evaluation of entrepreneurial ecosystem performance
MINTAQANI BARQAROR RIVOJLANTIRISHDA GENERATIV SUN’IY INTELLEKT INFRATUZILMASINING NAZARIY ASOSLARI
Mintaqani barqaror rivojlantirish sharoitida generativ sun’iy intellekt (GenAI) infratuzilmasining nazariy asoslari, uning iqtisodiy mazmuni hamda hududiy rivojlanish jarayonlariga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Generativ sun’iy intellekt infratuzilmasining tarkibiy elementlari, jumladan, hisoblash resurslari, ma’lumotlar markazlari, bulutli texnologiyalar, ma’lumotlar bazalari, raqamli platformalar va yuqori malakali inson kapitalining o‘zaro bog‘liqligi yoritilgan. Sun’iy intellekt infratuzilmasini rivojlantirishning mintaqaviy iqtisodiy o‘sish, mehnat unumdorligi, innovatsion faollik, investitsiyaviy jozibadorlik hamda raqamli transformatsiya jarayonlariga ta’siri nazariy jihatdan asoslab berilgan. Generativ sun’iy intellekt infratuzilmasining iqtisodiy samaradorligini baholashda tizimli, institutsional va barqaror rivojlanish yondashuvlarini integratsiyalash zarurligi asoslangan. Shuningdek, mintaqalarda sun’iy intellekt infratuzilmasini shakllantirish hamda uni bosqichma-bosqich rivojlantirishga xizmat qiluvchi konseptual yondashuv taklif etilgan.
KORXONALARDA BOSHQARUV QARORLARINI QABUL QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Korxonalarda boshqaruv qarorlarini qabul qilish mexanizmlarining tashkiliy va tahliliy jihatlari o‘rganilgan. Qarorlarning kechikishi, muammoning noto‘g‘ri qo‘yilishi, ma’lumotlar sifatining pastligi, muqobillarning yetarli darajada ishlab chiqilmasligi, vakolat va javobgarlik chegaralarining noaniqligi hamda ijrodan keyingi nazoratning sustligi asosiy tizimli muammolar sifatida ajratilgan. Tadqiqotda kontent-tahlil, qiyosiy tahlil, jarayonli yondashuv, ko‘p mezonli baholash va sezgirlik tahlili usullaridan foydalanilgan. Natijada qarorlarni muhimlik darajasi bo‘yicha tasniflash, “qaror pasporti”ni shakllantirish, ma’lumotlarni tekshirish, kamida uchta muqobilni ishlab chiqish, mezon va vaznlarni belgilash, risklarni baholash, vakolatli organ tomonidan tasdiqlash, ijroni monitoring qilish hamda post-auditni birlashtiruvchi yopiq siklli mexanizm taklif etilgan. Shartli investitsiya holati misolida ko‘p mezonli baholash va riskka sezgirlik tahlili natijalari yoritilgan. Taklif etilgan yondashuv qarorlarning izchilligi, shaffofligi va ijro intizomini oshirishga, shuningdek, korporativ bilimlar bazasini shakllantirishga xizmat qiladi.
TIJORAT BANKLARI KREDIT PORTFELINI BOSHQARISHNING METODOLOGIK ASOSLARI
O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida kredit portfelini boshqarishning zamonaviy metodologik va amaliy asoslari tahlil qilingan. Tadqiqotning dolzarbligi mamlakat iqtisodiyotini modernizatsiya qilish sharoitida bank tizimi barqarorligini ta’minlash hamda kredit risklarini minimallashtirish zarurati bilan asoslanadi. Kredit portfelining tarkibi, sifati va diversifikatsiya darajasi so‘nggi yillardagi statistik ma’lumotlar asosida baholangan. Tadqiqot natijasida tijorat banklarida kredit portfeli sifatini oshirish, mijozlarning kreditga layoqatliligini baholash tizimini raqamlashtirish hamda risk-menejment strategiyasini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy takliflar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari iqtisodiyot sohasi mutaxassislari, bank xodimlari va ilmiy tadqiqotchilar uchun kredit portfelini samarali boshqarishning nazariy hamda amaliy jihatlarini chuqurroq yoritishga xizmat qiladi
TOMORQA XO‘JALIGI FAOLIYATI BILAN BOG‘LIQ NOQISHLOQ XO‘JALIGI FAOLIYATINING TA’SIRINI IQTISODIY BAHOLASH
This study examines the impact of non-farm activities related to household plot farming among the rural population. The study uses data from a social survey conducted among 1,843 household plot farms in rural areas of the Samarkand region. The Tobit model was applied to economically assess the impact of non-farm activities related to household plot farming on income generated from such activities. The results indicate that the development and/or organization of non-farm activities related to household plot farming in rural areas is statistically significant at the 1 percent level (***p < 0.01). Based on the findings, scientifically grounded recommendations were developed to increase income derived from household plot farming activities.
PAXTA-TOʻQIMACHILIK KLASTERLARIDA INNOVATSION RIVOJLANISHNING HUDUDIY XUSUSIYATLARINI BAHOLASH METODIKASI
Paxta-toʻqimachilik klasterlarida innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarishni ragʻbatlantiruvchi omillar ilmiy jihatdan baholandi. Tadqiqot doirasida institutsional qoʻllab-quvvatlash, moliyaviy ragʻbatlantirish, texnologik infratuzilma, inson kapitali, qiymat zanjiri integratsiyasi hamda eksport bozori talabi oʻzaro bogʻliqlikda tahlil qilindi. Rasmiy statistik maʼlumotlar, normativ-huquqiy hujjatlar va zamonaviy ilmiy manbalar asosida mazkur omillarning innovatsion rivojlanishga taʼsiri qiyosiy yondashuv orqali asoslandi. Olingan natijalar yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish, klasterlarning innovatsion salohiyatini oshirish, eksport tarkibini takomillashtirish hamda tarmoqning raqobatbardoshligini mustahkamlash imkoniyatlarini ko‘rsatdi. Taklif etilgan baholash modeli innovatsion boshqaruv qarorlarini asoslash uchun ishonchli ilmiy-metodik asos yaratdi.
INNOVATIONS IN TECHNOLOGY AND SCIENCE EDUCATION IMPROVING ECONOMIC INCENTIVE AND RESOURCE-ALLOCATION MECHANISMS AS A FACTOR IN INCREASING THE EFFICIENCY OF INDUSTRIAL ENTERPRISES: EVIDENCE FROM THE “TECHNOPARK” ENTERPRISE
This article substantiates an improved economic incentive mechanism that links technopark residents’ tax and customs preferences to the monitoring of reinvestment in innovative activities, using the “Technopark” enterprise as an illustrative case
THE IMPACT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE-BASED RECRUITMENT SYSTEMS ON HIRING QUALITY
Artificial intelligence (AI) is transforming recruitment by improving efficiency and decisionmaking in human resource management. This study examined the impact of AI-based recruitment systems on hiring quality using a quantitative cross-sectional survey of 60 HR professionals. The collected data were analyzed using quantitative methods. The findings revealed a significant positive relationship between AI-based recruitment systems and hiring quality. The study highlights the importance of integrating AI with human judgment to ensure effective, transparent, and ethical recruitment practices
SHAHAR HUDUDLARIDA EKOLOGIK MONITORING TIZIMINI RIVOJLANTIRISH MASALALARI
Shahar hududlarida atrof-muhit holatini kompleks baholash va nazorat qilish vositasi sifatida ekologik monitoring tizimining zamonaviy holati hamda uni tashkil etish va rivojlantirishning metodologik asoslari tahlil qilingan. Atmosfera havosi, suv resurslari, tuproq, shovqin va elektromagnit ta’sir ko‘rsatkichlarini uzluksiz kuzatish natijasida olingan ma’lumotlarni yagona raqamli platformaga integratsiya qilish zarurati asoslab berilgan. O‘zbekiston Respublikasi shaharlari misolida GIS-tahlil, IoT-datchiklar, sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari hamda sun’iy intellekt algoritmlaridan foydalanish imkoniyatlari yoritilgan. Yakunda shahar ekologik monitoring tizimini rivojlantirishga qaratilgan institutsional, texnologik va normativ-huquqiy takliflar ishlab chiqilgan.
AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI SOHASIDA MOLIYAVIY NATIJALAR AUDITI METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING YAXLIT TIZIMI
Maqolada AKT sohasida moliyaviy natijalar auditi metodologiyasini takomillashtirishning yaxlit tizimi asoslangan. Tizim toʻrt ustundan iborat: olti bosqichli audit metodologiyasi (tartib), katta maʼlumotlar tahliliga asoslangan raqamli audit (qurol), tipik xatolarning besh guruhli klassifikatori (bilim) va iqtisodiymatematik modellashtirish (oʻlchov). Ustunlar auditning xalqaro standartlari (ISA) doirasida bogʻlanib, dalil manbaini uchinchi bobda yaratilgan hisob poydevoridan oladi. Modellashtirish rasmiy besh yillik qatorlarda baholanib, xizmatlar trendi Y = 12,94·e^(0,356·t) (yillik oʻsish – 42,7 foiz, R² = 0,978) koʻrinishida olingan; senariylar 2026-yil uchun 87,8–126,4 trln soʻm oraligʻini beradi. Tizimning hisob metodologiyasi bilan ikki tomonlama bogʻliqligi koʻrsatilgan.
MAHALLIY TURIZMNI RIVOJLANLANTIRISHNING TASHKILIYIQTISODIY MEXANIZMINING ASOSIY FUNKSIYA VA PRINSIPLARI
Mahalliy turizmning asosiy afzalliklaridan biri uning mahalliy iqtisodiyotga ijobiy ta’siridir. Turistlar biror joyga tashrif buyurganlarida, odatda, turar joy, oziq-ovqat, esdalik sovgʻalari va transport uchun pul sarflaydilar. Sayyohlik xarajatlarining bunday oqimi mahalliy biznesga sezilarli turtki berishi, ish oʻrinlari yaratishi va aholining turmush tarzini qoʻllab-quvvatlashi mumkin. Bundan tashqari, mahalliy turizm mintaqaning madaniy merosini saqlash va namoyish etishga yordam beradi. Ichki turizmda faol aholini tarixiy diqqatga sazovor joylarni oʻrganishga va madaniy tadbirlarga borishga undash orqali jamoalar oʻzlarining anʼanalari haqida xabardorlik va bilimlarga ega boʻlishi mumkin. Bu tarixiy joylarni, anʼanaviy hunarmandchilikni va mahalliy xalqlarning urf-odatlarini saqlash boʻyicha saʼy-harakatlarning kuchayishiga olib kelishi mumkin
ЛИЗИНГ КАК ИНСТРУМЕНТ ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБНОВЛЕНИЯ ТЕКСТИЛЬНЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ УЗБЕКИСТАНА: ФИНАНСОВЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ И ОГРАНИЧЕНИЯ
Исследованы финансовые возможности использования лизинга для технологического обновления текстильных предприятий Узбекистана. Цель исследования заключается в определении экономических условий, при которых лизинг оборудования выступает рациональной альтернативой банковскому кредитованию и единовременному приобретению оборудования за счёт собственных средств. На основе анализа законодательства, официальной статистики текстильной промышленности и данных рынка лизинговых услуг раскрыты преимущества лизинга для капиталоёмких проектов, а также выявлены ограничения, связанные со стоимостью финансирования, авансовыми платежами, валютным риском, страхованием, техническим обслуживанием и учётом обязательств. Предложен практический подход к сравнительной оценке вариантов финансирования с использованием приведённой стоимости платежей, эквивалентных годовых затрат и коэффициента покрытия долга. Сделан вывод, что расширение применения лизинга в текстильной промышленности требует развития системы долгосрочного фондирования лизинговых компаний, локализации сервисного обслуживания оборудования, повышения прозрачности договорных условий и согласования графика платежей с денежными потоками предприятия.
TIJORAT BANKLARIDA CHAKANA BANK XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLARNI EKONOMETRIK BAHOLASH
Maqolada tijorat banklarida chakana bank xizmatlarini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar ekonometrik usullar asosida baholangan. Tadqiqotda bank kartalari soni, POS-terminallar tarmog‘i hamda POS-terminallar orqali amalga oshirilgan to‘lovlar hajmining chakana bank xizmatlari rivojlanishiga ta’siri regressiya modeli yordamida tahlil qilingan. Olingan natijalar bank kartalari soni va naqdsiz to‘lovlar hajmining chakana bank xizmatlari rivojlanishiga ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli ta’sir ko‘rsatishini, POS-terminallar sonining esa nisbatan past ta’sirga ega ekanligini ko‘rsatdi. Tadqiqot yakunida tijorat banklarida raqamli to‘lov infratuzilmasini rivojlantirish, mijozlarga yo‘naltirilgan xizmatlarni kengaytirish hamda chakana bank xizmatlari samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi
HUDUDLAR IQTISODIY XAVFSIZLIGINI BOSHQARISH MEXANIZMLARINING NAZARIY MODELLARI
Hududlar iqtisodiy xavfsizligini boshqarish mexanizmlarining nazariy modellari hamda ularning evolyutsiyasi tahlil qilinadi. Iqtisodiy xavfsizlikni taʼminlashga oid institutsional, tizimli, funksional, riskka asoslangan, rezilientlik va barqaror rivojlanish modellarining oʻziga xos xususiyatlari qiyosiy baholanadi. Xorijiy hamda MDH mamlakatlari olimlarining ilmiy qarashlari va ularning hududlar iqtisodiy xavfsizligini boshqarish nazariyasini rivojlantirishga qoʻshgan hissasi tizimlashtiriladi. Zamonaviy global iqtisodiy tahdidlar sharoitida hududlarning iqtisodiy barqarorligiga taʼsir etuvchi institutsional, innovatsion va raqamli omillar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari asosida Oʻzbekiston sharoitiga moslashtirilgan hududlar iqtisodiy xavfsizligini boshqarishning integratsiyalashgan modelini shakllantirishga doir ilmiy yondashuvlar asoslanadi. Olingan natijalar hududiy iqtisodiy siyosatni takomillashtirish, strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilish hamda iqtisodiy xavfsizlikni taʼminlashning samarali mexanizmlarini rivojlantirishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
FINANCIAL MODELS IN THE EDUCATION SECTOR: A COMPARATIVE INSTITUTIONAL ANALYSIS OF STATE, PRIVATE, AND MIXED FUNDING SYSTEMS
The financing of the education sector has increasingly evolved from a predominantly statefunded model toward more diversified arrangements involving private and mixed funding mechanisms. This transformation reflects the need to optimize public resources, meet the growing demand for high-quality education, and further strengthen efficiency and accountability. This article provides a comprehensive comparative analysis of state-funded, private, and mixed financing models in the education sector, with particular emphasis on their structural characteristics, governance implications, and long-term financial sustainability. Using a qualitative comparative methodology grounded in public goods theory, human capital theory, and institutional economics, the study examines how different financing models influence equity, efficiency, risk distribution, and institutional adaptability. The analytical comparison, supported by structured tables, demonstrates that state-funded systems remain fundamental to ensuring equitable access to education and possess considerable potential for further development through effective resource allocation and diversified financing instruments. Private financing models contribute to greater efficiency and innovation, while appropriate institutional safeguards can help enhance inclusiveness and mitigate the effects of market fluctuations. The findings indicate that mixed financing models, when supported by effective governance and well-developed regulatory frameworks, provide a balanced, adaptable, and resilient approach to financing education. The article contributes to the international literature by systematizing education financing models within a sustainability-oriented analytical framework. It also offers practical insights for designing financing systems capable of harmonizing social objectives, institutional development, and long-term financial viability in both developed and emerging economies.
SANOAT KORXONALARIDA INVESTITSION JARAYONLARNI BOSHQARISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI
Sanoat korxonalarida investitsion jarayonlarni boshqarishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmi nazariy va metodologik jihatdan tadqiq etilgan. Investitsion boshqaruv mexanizmining mazmuni, tarkibiy elementlari, subyektlari, obyektlari, tamoyillari va funksiyalari tizimlashtirilgan. Investitsion faoliyatni fragmentar boshqarishdan strategik rejalashtirish, loyihalarni ko‘p mezonli baholash, investitsion portfelni shakllantirish, moliyalashtirish manbalarini optimallashtirish, risklarni boshqarish, raqamli monitoring va postinvestitsion auditni birlashtiruvchi integrallashgan modelga o‘tish zarurati asoslangan. Tashkiliy-iqtisodiy mexanizmning sakkizta funksional blokdan iborat konseptual tuzilmasi taklif etilgan. Ushbu mexanizm investitsion qarorlarning asoslanganligini, kapitaldan foydalanish samaradorligini, boshqaruv shaffofligini hamda sanoat korxonalarining uzoq muddatli raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilishi ilmiy jihatdan asoslab berilgan.
NOAN’ANAVIY PUL-KREDIT SIYOSATI INSTRUMENTLARINING IQTISODIY MOHIYATI VA MAZMUNI
Noan’anaviy pul-kredit siyosatining iqtisodiy mohiyati, an’anaviy pul-kredit siyosatidan farqli jihatlari hamda uning asosiy instrumentlarining mazmuni tadqiq etilgan. 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz va COVID-19 pandemiyasi sharoitida markaziy banklar amaliyotida keng qo‘llanilgan foiz majburiyatlari, miqdoriy yumshatish, sifatli yumshatish (kreditni yumshatish), majburiy zaxira normativlari hamda foiz koridori tizimi kabi instrumentlarning nazariy asoslari qiyosiy tahlil qilingan. Xorijiy olimlarning ilmiy yondashuvlarini umumlashtirish asosida noan’anaviy pul-kredit siyosatiga mualliflik ta’rifi ishlab chiqilgan. Ochiq bozor operatsiyalari va miqdoriy yumshatish o‘rtasidagi farqlar, shuningdek, majburiy zaxira normativlarini qo‘llash amaliyotining mamlakatlar kesimidagi xususiyatlari tizimlashtirilgan. Tadqiqot natijalari asosida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki faoliyatida noan’anaviy pul-kredit siyosati instrumentlaridan foydalanishga doir amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan
URBANIZATSIYA SHAROITIDA EKOLOGIK BARQARORLIKNI TA’MINLASH MUAMMOLARI
Urbanizatsiyaning atrof-muhitga ta’siri bo‘yicha ilmiy adabiyotlar tanqidiy tahlil qilinib, tez sur’atlarda kechayotgan shahar o‘sishi va uning ekologik oqibatlari o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlik yoritilgan. Shahar ekologiyasi, barqaror rivojlanish va ijtimoiy-ekologik tizimlar nazariyalari asosida shahar hududlarining kengayishi ekologik muvozanatga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan. Urbanizatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi muhim ahamiyati bilan bir qatorda, uning atrof-muhitga salbiy ta’sirlari, jumladan, issiqxona gazlari chiqindilarining ortishi, shahar issiqlik oroli effektining kuchayishi, yashil hududlarning qisqarishi va biologik xilma-xillikning kamayishi tahlil qilingan. Shuningdek, shahar hududlarida ekologik barqarorlikni ta’minlashda samarali me’yoriy-huquqiy mexanizmlar, innovatsion texnologiyalar va jamoatchilik ishtirokining ahamiyati asoslangan. Barqaror shaharsozlik tamoyillarini qo‘llash ijtimoiy adolat, iqtisodiy barqarorlik va ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qilishi ko‘rsatib berilgan. Turli ilmiy yondashuvlarning integratsiyasi urbanizatsiya va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni kompleks baholash imkonini beradi
O‘ZBEKISTONDA KO‘CHMAS MULK BOZORI XIZMATLARINING HOZIRGI HOLATI VA ULARNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida ko‘chmas mulk bozori xizmatlari — rieltorlik, baholash va boshqaruv (facility management) xizmatlarining hozirgi holati va samaradorligi iqtisodiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi — ko‘rsatilgan xizmat turlarining rivojlanish darajasini baholash, ularning o‘zaro tanosibi va samaradorligini cheklovchi muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Rasmiy statistik ma’lumotlar, qiyosiy va SWOT-tahlil usullari asosida baholash xizmatlari eng tartibga solingan, boshqaruv xizmatlari esa eng tez sur’atda o‘sayotgan, ammo institutsional jihatdan zaif segment ekani aniqlandi. Olingan natijalar ko‘chmas mulk bozori xizmatlarini integratsiyalashgan holda raqamlashtirish va takomillashtirish bo‘yicha amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi
QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASIDA KICHIK VA O‘RTA BIZNESNI QO‘LLAB QUVVATLASHNING IQTISODIY OMILLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
Mazkur maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasida kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlashning iqtisodiy omillari, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishga ta’sir etuvchi institutsional va hududiy xususiyatlar tahlil qilingan. Hududning mavjud resurs salohiyati, davlat tomonidan yaratilayotgan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari hamda biznes muhitining rivojlanish tendensiyalari baholangan. Shuningdek, kichik va o‘rta biznesning iqtisodiy o‘sish, bandlikni ta’minlash va hududiy rivojlanishdagi o‘rni yoritilib, uni yanada rivojlantirishga qaratilgan ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASIDA AGROTURIZMNI RIVOJLANTIRISHNING STRATEGIK YOʻNALISHLARI
Qoraqalpogʻiston Respublikasining turistik salohiyati SWOT-tahlil asosida kompleks baholanib, hududda ekoturizm, agroturizm, ziyorat va ov turizmini rivojlantirish imkoniyatlari hamda istiqbolli ekoturistik yoʻnalishlar tahlil qilingan. Turizm sohasining rivojlanishiga toʻsqinlik qiluvchi zaif jihatlar, jumladan, ommaviy axborot vositalarida targʻibot va reklama ishlarining yetarli darajada yoʻlga qoʻyilmagani, shuningdek, ekologik va geosiyosiy xavf-xatarlar aniqlangan hamda ularni bartaraf etish boʻyicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan. A-380 xalqaro avtomobil yoʻli va hududning tranzit-logistika imkoniyatlaridan samarali foydalanish asosida xizmatlar sohasini kengaytirish, turistik infratuzilmani rivojlantirish hamda yangi ish oʻrinlarini yaratish istiqbollari asoslab berilgan.
AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA INVESTITSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada O‘zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlarining investitsiya loyihalarini moliyalashtirish holati, moliyalashtirish manbalarining tarkibi va ulardan foydalanish samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqotda 2025-yil va 2026-yilning birinchi choragi bo‘yicha asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning yangi statistik ko‘rsatkichlaridan foydalanilgan. Shuningdek, Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi hamda «O‘zbekiston — 2030» strategiyasida belgilangan investitsiyaviy faollikni oshirish, xususiy kapitalni jalb qilish va kapital bozorini rivojlantirish vazifalarining aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatiga ta’siri yoritilgan. Investitsiya manbalarini diversifikatsiya qilish, korporativ obligatsiyalar bozorini kengaytirish, loyihaviy moliyalashtirish mexanizmlarini joriy etish va raqamli monitoring tizimini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
AKSIYADORLIK JAMIYATLARI INVESTITSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISH AMALIYOTINING TAHLILI
O‘zbekiston Respublikasi aksiyadorlik jamiyatlarida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish amaliyoti 2021–2024-yillar kesimida tahlil qilindi. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi va Markaziy bankining rasmiy ma’lumotlari, “Toshkent” Respublika fond birjasining yillik birja tahlillari hamda Yagona korporativ axborot portalida (openinfo.uz) e’lon qilingan emitentlar hisobotlari asosida olib borildi. Tahlil natijalariga ko‘ra, birja savdolari hajmi 2021-yildagi 1,26 trln so‘mdan 2024-yilda 21,95 trln so‘mgacha oshganiga qaramay, kotirovkalash varag‘idagi emitentlar soni 139 tadan 93 taga qisqargan, birlamchi joylashtirishlar esa alohida holatlar bilan cheklangan. Bu holat bozorning ikkilamchi segmentida faollik oshgan bo‘lsa-da, aksiyadorlik jamiyatlari uchun investitsiya kapitalini jalb etishning muhim vositasi bo‘lgan birlamchi bozor imkoniyatlaridan foydalanish darajasi yetarli emasligini ko‘rsatadi. Tadqiqot doirasida amaliyotdagi asosiy to‘siqlar aniqlanib, ularni bartaraf etish hamda investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqildi.
EKOLOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH ORQALI BARQAROR RIVOJLANISHNI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
Barqaror rivojlanish uchun ekologik ta’limga oid ilmiy adabiyotlarning ko‘pligiga qaramay, bunday ta’lim dasturlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish masalalariga yetarlicha e’tibor qaratilmagan. Barqaror rivojlanish uchun ta’limning o‘ziga xos jihati shundaki, u faqat barqaror rivojlanish tamoyillarini o‘rgatish bilan cheklanmay, balki talabalarning turli ta’limiy va amaliy faoliyati orqali kompleks, uzluksiz va tizimli ravishda amalga oshiriladi. Shu bilan birga, fanlararo yondashuvlarga asoslangan didaktik usullarni takomillashtirish zarurati saqlanib qolmoqda. Ekologik ta’lim jarayonida innovatsion pedagogik yondashuvlardan foydalanish imkoniyatlari, ularning barqaror rivojlanish tamoyillarini shakllantirishdagi ahamiyati hamda mavjud pedagogik muammolarni bartaraf etish yo‘llari yoritilgan.
BANK OPERATSIYALARI BO‘YICHA ICHKI AUDIT AMALLARINING MAZMUNIY VA USLUBIY TAHLILI
Maqolada bank operatsiyalari bo‘yicha ichki audit amallarining mazmuni va uslubiy tuzilishi tahlil qilingan. Audit amali “nazorat maqsadi — indikator — audit testi — dalil — baholash mezoni — xulosa” zanjiri sifatida ifodalanib, amaliyotda ushbu zanjirning uchinchi va beshinchi bo‘g‘inlari, ya’ni test turi va baholash mezoni ko‘pincha rasmiylashtirilmasligi, natijada auditorlik xulosalari qayta takrorlanuvchan va qiyoslanuvchan bo‘lmay qolishi asoslangan. Muallif tomonidan kredit, likvidlik, operatsion, axborot xavfsizligi va komplayens risklarini indikatorlar, audit testlari, dalillar va baholash mezonlari asosida tekshiruvchi audit amallari matritsasi ishlab chiqilgan. Matritsa besh risk domenini yetti metodik element kesimida birlashtiradi, 28 ta tipik audit amalini qamrab oladi hamda nazorat samaradorligini NSK = Σb / (3 × Σv) × 100 % formulasi bo‘yicha miqdoriy baholash imkonini beradi. Shartli ma’lumotlar asosida o‘tkazilgan aprobatsiya umumiy baho qoniqarli darajada (71,4 %) bo‘lgan holda, axborot xavfsizligi domeni bo‘yicha bahoning 55,6 % ni tashkil etishini, ya’ni agregat ko‘rsatkich ortida jiddiy nomutanosiblik yashiringanini ko‘rsatdi
РАЗРАБОТКА И ПРИМЕНЕНИЕ МОДЕЛИ КОМПЕТЕНЦИЙ ДЛЯ ГОСУДАРСТВЕННЫХ СЛУЖАЩИХ
В статье рассматриваются вопросы разработки и практического применения современной модели компетенций государственных служащих в условиях цифровой трансформации и модернизации государственного управления. На основе интеграции международного опыта (OECD, Всемирный банк, ООН) и эмпирического исследования с участием 5158 государственных служащих Республики Узбекистан предложена авторская трёхуровневая иерархическая модель, включающая базовые, функциональные и лидерские компетенции. Определены алгоритмы и направления внедрения данной модели в кадровый цикл (отбор, адаптация, оценка, развитие, карьерное продвижение).
INNOVATION-DRIVEN BUSINESS COMPETITIVENESS THROUGH DIGITAL TRANSFORMATION AND TECHNOLOGICAL CAPABILITY
Innovation has become one of the most significant factors determining business competitiveness in the modern global economy. Firms producing innovative goods and services and introducing innovative business processes, organizational models, and management techniques are more likely to achieve sustainable development and growth amid dynamic global competition. The paper explores the impact of implementing innovation policies on corporate efficiency, productivity, and profitability, as well as customer satisfaction and market share. In this respect, the paper employs both qualitative and quantitative research methods to draw conclusions regarding the relationship between innovation and the competitiveness of economies with different levels of development and modernization. Particular attention is paid to technological innovation, digital adaptation, and R&D activities in the context of modern competition. The results of the research show that innovative companies are more adaptable to external changes, demonstrate higher profitability, and possess greater potential for the long-term application of innovations. Statistics from the Global Innovation Index and national innovation reports support the idea that countries and enterprises that invest more in innovation are more successful and adaptable in an ever-changing world and more competitive on the global stage. The main conclusion of the paper is that innovation is no longer an option but a top-priority issue in the modern world.
HUDUDIY INVESTITSIYA OQIMLARINI DIFFERENSIAL BAHOLASH ASOSIDA MINTAQAVIY IQTISODIY O‘SISHNI MANZILLI RAG‘BATLANTIRISH
Maqolada hududiy investitsiya oqimlarini faqat mablag‘ hajmi bilan emas, balki ularning iqtisodiy natijadorligi, tarmoq tarkibi, moliyalashtirish barqarorligi va makondagi joylashuv omillari bilan birgalikda baholash masalasi tadqiq etilgan. O‘zbekistonning 14 ta ma’muriy-hududiy tuzilmasi bo‘yicha 2025- yil ma’lumotlari asosida investitsiya sig‘imi, investitsiyaning joylashuv koeffitsiyenti, Herfindal–Hirschman indeksi hamda korrelyatsion ko‘rsatkichlar hisoblangan. Natijalar investitsiya sig‘imi bilan shu yilgi YAHM o‘sishi o‘rtasida statistik jihatdan sezilarli bog‘lanish yo‘qligini ko‘rsatdi (Pearson r = −0,053; p = 0,858). Bu holat investitsiya ta’sirining vaqt kechikishi, loyiha sifati, tarmoq tanlovi va mahalliy yetkazib beruvchilar bilan aloqalar orqali shakllanishini anglatadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi mintaqaviy iqtisodiyot omillariga 85 foiz, iqtisodiygeografik omillarga 15 foiz vazn beruvchi kompozit baholash modeli hamda hududlarni to‘rt funksional turga ajratadigan manzilli siyosat matritsasining taklif etilishidadir
XIZMAT KO‘RSATISH SOHASINI RIVOJLANTIRISH ORQALI KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISH YO‘LLARI BO‘YICHA XORIJ TAJRIBALARI
Mazkur maqolada xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish orqali kambag‘allikni qisqartirishning xorijiy tajribalari tahlil qilingan. Xususan, Janubiy Koreya, Singapur, Hindiston, Bangladesh va Turkiya misolida xizmatlar sektorini rivojlantirishning aholi bandligi, daromadlari va ijtimoiy farovonlikka ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv hamda ilmiy umumlashtirish usullaridan foydalanilgan. Tahlil natijasida xizmatlar sohasini rivojlantirishning samarali mexanizmlari aniqlanib, ularni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish orqali kambag‘allikni qisqartirishga qaratilgan davlat siyosatini takomillashtirishda ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
ИНВЕСТИЦИОННАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ В УСЛОВИЯХ СОВРЕМЕННОЙ РЫНОЧНОЙ ЭКОНОМИКИ: СУЩНОСТЬ, РОЛЬ И ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ
В статье исследуются теоретико-методические и прикладные основы инвестиционной деятельности промышленных предприятий в современных условиях хозяйствования. Определено значение инвестиционных ресурсов в обновлении и технологической модернизации производственной базы, освоении инновационных решений, повышении производительности труда и укреплении конкурентных позиций предприятий. Систематизированы основные источники, формы и инструменты финансирования инвестиционных процессов. Особое внимание уделено современным тенденциям инвестиционного развития, связанным с расширением привлечения иностранных инвестиций, применением механизмов государственно-частного партнёрства, внедрением цифровых технологий и развитием инструментов «зелёного» финансирования. Обоснована целесообразность дальнейшего совершенствования организационно-экономического механизма управления инвестиционной деятельностью, ориентированного на повышение результативности инвестиционных решений, рациональное использование финансовых ресурсов и обеспечение устойчивого развития промышленных предприятий
O‘ZBEKISTONDA YASHIL LOGISTIKA TAMOYILLARI ASOSIDA MULTIMODAL TRANSPORT-LOGISTIKA KORIDORLARINI RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
O‘zbekistonda yashil logistika tamoyillari asosida multimodal transport-logistika koridorlarini rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi koridorlarni boshqarish, infratuzilmani rivojlantirish, raqamlashtirish, moliyalashtirish va ekologik monitoring vositalarini yagona natijaga yo‘naltirilgan tizimga birlashtiruvchi mexanizmni ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning axborot bazasini O‘zbekiston Respublikasining strategik hujjatlari, Milliy statistika qo‘mitasining 2024-yilga oid transport ko‘rsatkichlari, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, BMT Yevropa iqtisodiy komissiyasi va UNFCCC ma’lumotlari, shuningdek, xalqaro ilmiy tadqiqotlar tashkil etdi. Tadqiqotda tizimli, qiyosiy va statistik tahlil, kontent-tahlil, indikatorlarni normallashtirish hamda ssenariy modellashtirish usullaridan foydalanildi. Natijada yetti komponentli Yashil multimodal koridor rivojlanish indeksi (YMKRI), tasdiqlangan ekologik natijalarga bog‘langan rag‘batlantirish koeffitsiyenti hamda institutsional, infratuzilmaviy, raqamli, moliyaviy, operatsion va monitoring bloklarini qamrab oluvchi integratsiyalashgan mexanizm taklif etildi. 2024-yilda umumiy tashilgan yuk hajmida avtomobil transportining hisoblangan ulushi 91,16 foizni tashkil etgani modal muvozanatni yaxshilash zarurligini ko‘rsatdi. Ssenariy hisob-kitoblari taklif etilgan chora-tadbirlar izchil amalga oshirilganda YMKRI qiymatini bazaviy 0,31 darajadan tezlashtirilgan ssenariy bo‘yicha 0,77 gacha oshirish imkoniyati mavjudligini ko‘rsatdi. Mazkur qiymatlar prognoz ko‘rsatkichlari emas, balki boshqaruv qarorlarini qiyosiy baholash uchun ishlab chiqilgan model natijalaridir.
YASHIL INVESTITSIYALARNING HUQUQIYINSTITUTSIONAL ASOSLARINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
O‘zbekistonda yashil investitsiyalarning huquqiy-institutsional asoslarini shakllantirish va rivojlantirish bosqichlari tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida 2017–2025-yillarda respublikada qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar, Prezident farmonlari, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik yo‘nalishlari hamda yashil investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan siyosiy va institutsional mexanizmlarning rivojlanish bosqichlari o‘rganilgan. Shuningdek, ESG standartlari, yashil taksonomiya va barqaror rivojlanish maqsadlarining o‘zaro integratsiyasi hamda ularning yashil investitsiyalarni rivojlantirishdagi ahamiyati yoritilgan
ELEKTRON SAVDO PLATFORMALARIDA MOLIYAVIY TAHLILNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI VA XALQARO TAJRIBA
Elektron savdo platformalarida moliyaviy tahlilning zamonaviy yondashuvlari va rivojlangan davlatlarning ilg‘or tajribasi tahlil qilinadi. Elektron savdo subyektlari faoliyatini baholashda qo‘llaniladigan moliyaviy ko‘rsatkichlar, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), bulutli texnologiyalar hamda biznes-analitika vositalarining moliyaviy qarorlar qabul qilish jarayonidagi o‘rni yoritiladi. Amazon, Alibaba, eBay va Shopify kabi xalqaro elektron savdo platformalarining moliyaviy boshqaruv amaliyoti o‘rganilib, ularning samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi zamonaviy tahlil usullari umumlashtiriladi. Tadqiqot natijalari asosida O‘zbekistondagi elektron savdo platformalarida moliyaviy tahlil tizimini takomillashtirish, raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish va moliyaviy boshqaruv sifatini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan
MEHNAT UNUMDORLIGI VA MEHNAT RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIKNI BAHOLASH
Mehnat unumdorligi va mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi o‘rtasidagi iqtisodiy bog‘liqlik nazariy va amaliy jihatdan tadqiq etilgan. Mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini baholashda mehnat unumdorligi, bandlik darajasi, ish vaqtidan foydalanish, xodimlar tarkibi va mehnat natijadorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlarning o‘zaro aloqasi yoritilgan. Shuningdek, mehnat unumdorligining oshishi korxona iqtisodiy natijalariga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri sifatida asoslangan. Tadqiqot doirasida mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini kompleks baholashga asoslangan yondashuv taklif etilib, mazkur ko‘rsatkichlarni korxona faoliyati samaradorligi bilan bog‘liq holda tahlil qilish yo‘nalishlari ishlab chiqilgan.
MINTAQA IQTISODIYOTINI BARQAROR RIVOJLANTIRISHDA KLASTERLASHNING ASOSIY TAMOYILLARI VA KONSEPTUAL ASOSLARI
Mintaqa iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda klasterlashning nazariy va metodologik asoslari tahlil qilingan. Klaster yondashuvining mintaqaviy iqtisodiy salohiyatni oshirish, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish tarmoqlari o‘rtasidagi kooperatsion aloqalarni mustahkamlashdagi ahamiyati yoritilgan. Klasterlashning asosiy tamoyillari va konseptual asoslari tizimlashtirilib, ularning hududlar raqobatbardoshligini oshirish hamda barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashga ta’siri ilmiy jihatdan asoslangan.
O‘ZBEKISTONDA XALQARO EKOLOGIK MAJBURIYATLARNI AMALGA OSHIRISHDA DAVLAT SIYOSATI VA HUQUQIY JAVOBGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH MUAMMOLARI
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi tomonidan qabul qilingan xalqaro ekologik majburiyatlarni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish hamda huquqiy javobgarlik mehanizmlarini takomillashtirish masalalari tadqiq etiladi. Tadqiqotning maqsadi davlat ekologik siyosatidagi bo‘shliqlarni aniqlash va ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat. Muallif tomonidan iqlim o‘zgarishi va atrof-muhit muhofazasiga oid qonunchilik tizimlashtirilib, Ekologik kodeksni qabul qilish zarurati asoslab berilgan. Ilmiy yangilik sifatida yuridik shaxslarning ekologik jinoyatlari uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri javobgarligini joriy ilgari surilgan. Tadqiqot xulosalari ekologik havfsizlikni ta’minlash va milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi
PAXTA YETISHTIRISHDA QO‘LLANILADIGAN BARQAROR QISHLOQ XO‘JALIK AMALIYOTLARI: XALQARO ILMIY ADABIYOTLARNING TIZIMLI TAHLILI
Paxta 80 dan ortiq mamlakatning turli agroekologik hududlarida yetishtiriladi. Ushbu ekinni yetishtirish katta hajmdagi suv, energiya, kimyoviy o‘g‘itlar sarfini, pestitsid va gerbitsidlardan foydalanishni talab qilganligi sababli, atrof-muhit va barqarorlik bilan bog‘liq jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Ushbu muammolarga javoban iqtisodiy, ekologik, agronomik barqarorlikni ta’minlovchi barqaror qishloq xo‘jalik amaliyotlari (BQXA) paxta yetishtirish tizimiga joriy etilmoqda. Mazkur amaliyotlarni keng ommaga targ‘ib qilish maqsadida, mazkur tadqiqot paxta yetishtirishda BQXAni qo‘llashning iqtisodiy, ekologik va agronomik natijalarini adabiyotlarning tizimli tahlili asosida o‘rganishga qaratilgan. Mazkur ishda PRISMA yo‘riqnomasiga asoslangan holda Web of Science ma’lumotlar bazasidagi 2000–2025-yillarda chop etilgan 73 ta maqola o‘rganildi. Ushbu xalqaro adabiyotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, eng ko‘p qo‘llaniladigan amaliyotlar tomchilatib sug‘orish bo‘lib, undan keyingi o‘rinlarda yerga ishlov berish, ekin ekish, o‘g‘itlash va mulchalash bilan bog‘liq amaliyotlar o‘rin egallaydi. Tanlab olingan adabiyotlarda o‘tkazilgan tadqiqotlar ushbu amaliyotlarning yaqqol iqtisodiy, ekologik va agronomik natijalarini namoyon etadi. Ushbu amaliyotlar qatorida zararkunandalarga qarshi kurashning biologik usullaridan foydalanish kabi amaliyotlar tadqiqotchilar nazaridan chetda qolayotganligi qayd etiladi.
СТРАТЕГИЧЕСКИЕ МЕХАНИЗМЫ УПРАВЛЕНИЯ УСТОЙЧИВЫМ РАЗВИТИЕМ СОВРЕМЕННЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ
Цель — выявить, какие стратегические механизмы управления устойчивым развитием доминируют в современных организациях и как они связаны с результативностью. Методы — выполнено сравнительное кросс-секционное исследование с анкетированием 120 организаций; выборка включала 60 организаций с формализованной стратегией устойчивого развития и 60 организаций без такой стратегии, а данные были обработаны с применением описательной статистики и корреляционного анализа. Результаты — среди механизмов наиболее часто фиксировались: интеграция ESG в стратегическое планирование — 34 раза (28,3 %), система KPI по устойчивому развитию — 28 раз (23,3 %), регулярный мониторинг рисков — 22 раза (18,3 %), диалог со стейкхолдерами — 20 раз (16,7 %) и цифровая аналитика с отчётностью — 16 раз (13,4 %). Доля организаций с высокой ESG-интеграцией достигла 57,5 %. Выводы — сочетание стратегической зрелости, ESG-интеграции и риск-мониторинга обеспечивает более высокую устойчивую результативность; научный вклад статьи состоит в эмпирической ранжировке механизмов и уточнении их взаимосвязей в управленческой модели.
QURILISH XIZMATLARI BOZORINING IQTISODIY MOHIYATI, MAZMUNI VA XIZMATLAR IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI
Mazkur maqolada qurilish xizmatlari bozorining iqtisodiy mohiyati, mazmuni va xizmatlar iqtisodiyotidagi o‘rni nazariy hamda uslubiy jihatdan tadqiq etilgan. Qurilish xizmatlarining iqtisodiy kategoriya sifatidagi mazmuni, o‘ziga xos xususiyatlari va zamonaviy xizmatlar tizimidagi ahamiyati ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, qurilish xizmatlari bozorining shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar, uning hududiy iqtisodiy rivojlanish, investitsion faollik, bandlik hamda xizmatlar bozorining raqobatbardoshligini ta’minlashdagi o‘rni yoritilgan. Tadqiqot davomida qurilish xizmatlari bozorining mazmuni bo‘yicha mualliflik yondashuvi ishlab chiqilib, xizmatlar iqtisodiyoti sharoitida uning rivojlanish yo‘nalishlari nazariy jihatdan asoslangan. Tadqiqot natijalari qurilish xizmatlari bozorini rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish hamda soha samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda foydalanishga xizmat qiladi.
TASHQI SAVDODA VALYUTA NAZORATINING AYRIM TALABLARINI TAKOMILLASHTIRISH ORQALI MAMLAKAT EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISH
Tashqi savdo operatsiyalarida valyuta nazoratining amaldagi tartiblari va ularning eksport faoliyatiga ta’siri ilmiy-amaliy jihatdan tahlil qilingan. O‘zbekistonda eksportni tartibga solishning huquqiy asoslari, valyuta nazoratining mavjud mexanizmlari hamda eksportchi korxonalar faoliyatida yuzaga kelayotgan muammolar o‘rganilgan. Xalqaro tajriba va ilg‘or amaliyotlar asosida valyuta nazoratining ayrim talablarini soddalashtirish, nazorat tizimini xavfga asoslangan yondashuv asosida takomillashtirish hamda tashqi savdo jarayonlarini raqamlashtirish eksport faoliyatini rag‘batlantirish va mamlakat eksport salohiyatini oshirishning muhim omillari ekanligi asoslangan.
RAQAMLI BANKLAR VA KIBERXAVFSIZLIK: ZAMONAVIY TAHDIDLAR VA HIMOYA USULLARI
Ushbu maqolada raqamli banklarning jadal rivojlanishi sharoitida kiberxavfsizlikni ta’minlashning dolzarb masalalari, zamonaviy onlayn tahdidlarning bank tizimi faoliyatiga ta’siri, ularni bartaraf etishning samarali usullari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot davomida phishing, zararli dasturlar (malware), DDoS hujumlari, ijtimoiy muhandislik va ichki tahdidlar kabi kiberxavflarning banklar faoliyati, mijozlar ishonchi hamda moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’siri yoritilgan. Shuningdek, ko‘p bosqichli autentifikatsiya, ma’lumotlarni shifrlash, sun’iy intellektga asoslangan monitoring tizimlari, biometrik autentifikatsiya, real vaqt rejimidagi nazorat hamda xodimlarning kiberxavfsizlik bo‘yicha malakasini oshirish kabi zamonaviy himoya usullarining afzalliklari tahlil qilingan. Maqolada O‘zbekiston bank tizimida axborot xavfsizligini mustahkamlash, kiber risklarni boshqarish va raqamli moliyaviy xizmatlar ishonchliligini oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA RAQAMLI HR-MENEJMENT TIZIMINI JORIY ETISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMLARI
Oliy ta’lim muassasalarida (OTM) raqamli HR-menejment tizimini joriy etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi raqamli iqtisodiyot sharoitida inson kapitalini boshqarish jarayonlarini avtomatlashtirish hamda OTM boshqaruv tizimi samaradorligini oshirish zarurati bilan belgilanadi. An’anaviy kadrlar boshqaruvidan raqamli HR (HR-Tech) tizimiga o‘tishning nazariy asoslari yoritilib, O‘zbekiston OTMlari misolida statistik tahlillar amalga oshirilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, raqamli HR tizimini joriy etish ma’muriy xarajatlarni 30–35 foizga qisqartirish hamda xodimlar faoliyati samaradorligini (KPI) 25 foizga oshirish imkonini berishi asoslangan. Shuningdek, kompetensiyalarni diagnostika qilish, raqamli KPI va HR-analitika bloklarini qamrab oluvchi raqamli ekotizimning tashkiliyiqtisodiy modeli taklif etilgan. OTMlarda raqamli transformatsiya jarayonlarini jadallashtirish va HR-boshqaruv samaradorligini oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan
MINTAQA IQTISODIYOTINI BARQAROR RIVOJLANTIRISHDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARIDAN FOYDALANISHNING ILMIY-NAZARIY JIHATLARI
Mintaqa iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda qayta tiklanuvchi energiya manbalarining (QTEM) o‘rni hamda ulardan foydalanishning ilmiy-nazariy asoslari tadqiq etilgan. Global iqlim o‘zgarishi va energiya xavfsizligi masalalarining dolzarbligi ortib borayotgan sharoitda iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda “yashil” energetikaning ahamiyati tobora kuchayib bormoqda. Tadqiqot doirasida O‘zbekiston iqtisodiyotining energetik resurslarga bo‘lgan ehtiyoji, mavjud salohiyati hamda 2030-yilgacha mo‘ljallangan strategik maqsadlar tahlil qilingan. Statistik ma’lumotlar asosida quyosh, shamol va gidroenergetika sohalaridagi o‘zgarishlar, shuningdek, QTEMning YAIM tarkibidagi ulushini oshirishning iqtisodiy samaradorligi baholangan. Energetika sohasidagi diversifikatsiya jarayonlarining mintaqaviy iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan
SURXONDARYO VILOYATIDA YASHIL IQTISODIYOT ASOSIDA AHOLI FAROVONLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatining tabiiy-iqlimiy salohiyatidan kelib chiqqan holda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish va bu orqali aholi farovonligini oshirish masalalari tahlil qilingan. Tadqiqotda viloyatning quyosh energiyasi salohiyati, ayniqsa, Sherobod tumanidagi yirik loyihalar va qishloq xo‘jaligida suv tejovchi texnologiyalarning iqtisodiy samaradorligi o‘rganilgan. Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, Surxondaryo viloyatida quyoshli kunlarning ko‘pligi (yiliga 280–300 kun) qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish uchun ulkan imkoniyat yaratadi. Maqolada yashil texnologiyalarning yalpi hududiy mahsulot o‘sishiga, yangi ish o‘rinlari yaratilishiga va aholi daromadlarining barqarorligiga ta’siri ekonometrik va statistik tahlillar yordamida yoritib berilgan. Shuningdek, yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi mavjud to‘siqlar va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan
SURXONDARYO VILOYATIDA UY XO‘JALIKLARINI MOLIYALASHTIRISHNING HOZIRGI HOLATI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI
Mazkur maqolada 2026-yil holatiga ko‘ra Surxondaryo viloyatida uy xo‘jaliklarini moliyalashtirish tizimining joriy holati, dinamikasi va rivojlanish tendensiyalari kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotda viloyatning o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari, aholi daromadlari tarkibi va bank-kredit tizimining uy xo‘jaliklari farovonligini oshirishdagi roli o‘rganilgan. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil 1-iyul holatida Surxondaryo viloyatida jismoniy shaxslarga berilgan kreditlar qoldig‘i 13,533 trln so‘mni tashkil etib, yil boshidagi ko‘rsatkichga nisbatan o‘sish kuzatilgan. Shuningdek, maqolada raqamli moliyaviy xizmatlarning ommalashuvi, mikromoliyalashtirishning kengayishi va “yashil” iqtisodiyotga o‘tish sharoitida uy xo‘jaliklarining moliyaviy xulq-atvoridagi o‘zgarishlar tahlil qilingan
INTENSIV BOG‘DORCHILIKNI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION AGROTEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI
Intensiv bog‘dorchilik tizimida qo‘llanilayotgan innovatsion agrotexnologiyalarning samaradorligi, ularning hosildorlik, mahsulot sifati, suv va mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligiga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida tahliliy, statistik, taqqoslash va kuzatuv usullaridan foydalanilgan. Natijalar tomchilatib sug‘orish texnologiyasi suv resurslarini tejash va hosildorlikni oshirishda yuqori samaradorlikka ega ekanligini ko‘rsatdi. Aqlli sensorlar va IoT texnologiyalari yordamida tuproq namligi, harorat hamda o‘simliklar holatini doimiy nazorat qilish imkoniyati yaratilmoqda. Agrodron texnologiyalari katta maydonlarga qisqa vaqt ichida ishlov berish, o‘simliklar holatini kuzatish va zararkunandalarga qarshi kurashishda samarali vosita sifatida xizmat qilmoqda. Raqamli monitoring va aqlli agroplatformalar fermerlarga ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish hamda aniq va asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini bermoqda.
TASHQI SAVDODA VALYUTA NAZORATINING AYRIM TALABLARINI TAKOMILLASHTIRISH ORQALI MAMLAKAT EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISH.
Tashqi savdo operatsiyalarida valyuta nazoratining amaldagi tartiblari va ularning eksport faoliyatiga ta’siri ilmiy-amaliy jihatdan tahlil qilingan. O‘zbekistonda eksportni tartibga solishning huquqiy asoslari, valyuta nazoratining mavjud mexanizmlari hamda eksportchi korxonalar faoliyatida yuzaga kelayotgan muammolar o‘rganilgan. Xalqaro tajriba va ilg‘or amaliyotlar asosida valyuta nazoratining ayrim talablarini soddalashtirish, nazorat tizimini xavfga asoslangan yondashuv asosida takomillashtirish hamda tashqi savdo jarayonlarini raqamlashtirish eksport faoliyatini rag‘batlantirish va mamlakat eksport salohiyatini oshirishning muhim omillari ekanligi asoslangan
Цель — выявить, какие стратегические механизмы управления устойчивым развитием доминируют в современных организациях и как они связаны с результативностью. Методы — выполнено сравнительное кросс-секционное исследование с анкетированием 120 организаций; выборка включала 60 организаций с формализованной стратегией устойчивого развития и 60 организаций без такой стратегии, а данные были обработаны с применением описательной статистики и корреляционного анализа. Результаты — среди механизмов наиболее часто фиксировались: интеграция ESG в стратегическое планирование — 34 раза (28,3 %), система KPI по устойчивому развитию — 28 раз (23,3 %), регулярный мониторинг рисков — 22 раза (18,3 %), диалог со стейкхолдерами — 20 раз (16,7 %) и цифровая аналитика с отчётностью — 16 раз (13,4 %). Доля организаций с высокой ESG-интеграцией достигла 57,5 %. Выводы — сочетание стратегической зрелости, ESG-интеграции и риск-мониторинга обеспечивает более высокую устойчивую результативность; научный вклад статьи состоит в эмпирической ранжировке механизмов и уточнении их взаимосвязей в управленческой модели
OʻZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHNING HUQUQIY MEXANIZMLARI VA MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYATI ORGANLARI FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirishning huquqiy mexanizmlari hamda mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini takomillashtirish masalalari tadqiq etilgan. Yashil iqtisodiyot sohasidagi milliy qonunchilik hujjatlari, xalqaro tajriba hamda mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolatlari qiyosiyhuquqiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish uchun zarur normativhuquqiy asoslar shakllanganini, biroq hududiy darajada ushbu siyosatni amalga oshirish mexanizmlarini yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining institutsional salohiyatini mustahkamlash, ekologik loyihalarni moliyalashtirish tizimini rivojlantirish hamda yashil investitsiyalarni rag‘batlantirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan
ESG DISCLOSURE IN UZBEKISTAN’S STATE-OWNED ENTERPRISES: A REVIEW OF 2023 SUSTAINABILITY REPORTS
This study provides a baseline assessment of ESG and sustainability reporting by Uzbekistan’s state-owned enterprises (SOEs) for 2023. It reviews twelve SOEs across five sectors using qualitative content analysis, assessing each report against a four-pillar maturity framework: Environmental, Social, Governance, and Reporting Quality. The study is the first systematic academic evaluation of Uzbek SOE non-financial disclosure following the introduction of mandatory reporting under Presidential Decree No. UP-37 (2024). The findings reveal a bifurcated sector. Five experienced SOEs produce credible, externally verified reports aligned with GRI Standards. Seven first-time reporters remain at an early, largely narrative stage. Reporting experience and access to external assurance are the strongest predictors of disclosure quality. The paper identifies a structural gap in the banking sector and offers recommendations aligned with the OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises (2024).
O‘ZBEKISTON TO‘QIMACHILIK TARMOG‘IDA INTEGRATSIYALASHGAN MENEJMENT TIZIMINI RAQAMLI TRANSFORMATSIYA ASOSIDA JORIY ETISH: SAMARADORLIK, TO‘SIQLAR VA ISTIQBOLLAR
Maqolada O‘zbekiston va Buxoro viloyati to‘qimachilik tarmog‘ida integratsiyalashgan menejment tizimini (IMT) raqamli transformatsiya asosida joriy etishning amaliy jihatlari tahlil qilingan. Tarmoqning iqtisodiyotdagi salmog‘i, IMTning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy samaralari, joriy etishdagi sakkizta asosiy to‘siq (N=100 ekspert so‘rovi asosida) hamda ularni bartaraf etish yo‘llari asoslab berilgan. Natijalar IMTning mintaqaviy modelini ishlab chiqish zaruratini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi
KICHIK BIZNESNI RIVOJLANTIRISHDA TO‘G‘RIDAN-TO‘G‘RI XORIJIY INVESTITSIYALARNING AHAMIYATI
Kichik biznesni rivojlantirishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning iqtisodiy ahamiyati va ta’siri tahlil qilingan. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish va eksport salohiyatini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda innovatsion faollikni rag‘batlantirishdagi o‘rni yoritilgan. O‘zbekistonda investitsiya muhitini yaxshilashga qaratilgan islohotlar statistik ma’lumotlar asosida baholanib, xorijiy investitsiyalarni samarali jalb etish hamda kichik biznes subyektlarining raqobatbardoshligini oshirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan
ISTE’MOLCHILAR ORASIDA IJTIMOIY TARMOQLARDAGI QISQA FORMATLI VIDEOKONTENTNING IMPULSIV XARID XATTI-HARAKATLARIGA TA’SIRI
Maqolada TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts va boshqa platformalarda tarqaladigan qisqa formatli videokontentning iste’molchilarning impulsiv xarid xatti-harakatlariga ta’sir mexanizmi nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi qisqa videolarning kontent, platforma va axborot manbai bilan bog‘liq xususiyatlari xarid impulsini qaysi psixologik kanallar orqali kuchaytirishini aniqlash, mavjud empirik dalillarni tizimlashtirish hamda O‘zbekiston ijtimoiy tijorat bozori uchun mas’uliyatli marketing va iste’molchilarni himoya qilish yechimlarini ishlab chiqishdan iborat. Metodologiya sifatida 1974–2025-yillarda chop etilgan fundamental va zamonaviy ilmiy ishlarning maqsadli analitik sintezi, S–O–R modeli asosida sababiy xaritalash, qiyosiy-huquqiy tahlil va kontent tahlili qo‘llanildi. Natijada ta’sir omillari uch guruhga — kontent stimullari, platforma stimullari va manba stimullariga, ichki mexanizmlar esa affektiv faollashuv, ijtimoiy tasdiq va ilhomlanish, kognitiv qisqarish hamda iste’molchi zaifligiga ajratildi. Ilmiy yangilik sifatida xarid impulsi bilan real rejalashtirilmagan xaridni farqlovchi, postxarid pushaymonligini teskari aloqa sifatida hisobga oluvchi va himoya friksiyalarini moderator sifatida kirituvchi integrallashgan model taklif etildi. Xulosalar reklama samaradorligini oshirish bilan birga, yolg‘on taqchillik, yashirin reklama va manipulyativ dizaynni cheklash zarurligini ko‘rsatadi
KAPITAL BOZORI ORQALI TIJORAT BANKLARI RESURS BAZASINI KENGAYTIRISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada tijorat banklari resurs bazasini kapital bozori instrumentlari — korporativ obligatsiyalar, aksiyadorlik kapitali va sekyuritizatsiya mexanizmlari orqali kengaytirishning nazariy asoslari, O‘zbekiston bank tizimidagi amaldagi holati hamda rivojlantirish yo‘nalishlari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari kapital bozori instrumentlaridan foydalanish banklar resurs bazasini diversifikatsiya qilish va uni rivojlantirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratishini ko‘rsatadi. Muallif tomonidan banklar resurs bazasini diversifikatsiya qilish hamda kapital bozori instrumentlaridan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha aniq takliflar ishlab chiqilgan.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SOLIQ SIYOSATINING IQTISODIY O‘SISHGA TA’SIRI VA YANGI ISLOHOTLARNING MAKROIQTISODIY TAHLILI
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan soliq siyosatining makroiqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlariga ta’siri 2017–2025-yillar kesimida kompleks tahlil qilingan. Tadqiqot davri mamlakat iqtisodiyotida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilgan muhim bosqichni qamrab oladi. 2020-yilda kuchga kirgan yangi Soliq kodeksining joriy etilishi, soliq stavkalarining optimallashtirilishi, qo‘shilgan qiymat solig‘i, foyda solig‘i va ijtimoiy soliq stavkalarining pasaytirilishi, raqamli soliq ma’muriyatchiligining rivojlantirilishi hamda soliq imtiyozlari tizimining qayta ko‘rib chiqilishi natijalari o‘rganilgan. Tadqiqot jarayonida ko‘p omilli regressiya tahlili, korrelyatsion tahlil, Granger sababiylik testi va qiyosiy tahlil usullaridan foydalanilgan. Olingan natijalar soliq siyosatining iqtisodiy o‘sishga statistik jihatdan ahamiyatli ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Xususan, soliq tushumlarining yalpi ichki mahsulotga nisbati 18,3 foizdan 24,5 foizgacha oshgani, investitsion faollik kengaygani, rasmiy bandlik darajasi ko‘tarilgani va soliq bazasi sezilarli darajada kengaygani aniqlangan. Shu bilan birga, yashirin iqtisodiyot ulushining yuqoriligi, soliq imtiyozlari samaradorligining yetarli emasligi, soliq qonunchiligidagi o‘zgaruvchanlik, hududlararo tafovutlar hamda raqamli iqtisodiyotni soliqqa tortish bilan bog‘liq muammolar tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari asosida soliq siyosatini qisqa, o‘rta va uzoq muddatli istiqbolda takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan
TURIZM XIZMATLARI BOZORIDA RAQAMLASHTIRISHNING YALPI TALAB O‘ZGARISHIGA TA’SIRI TAHLILI
Maqolada turizm xizmatlari bozorida raqamlashtirish jarayonlarining yalpi talab o‘zgarishiga ta’siri nazariy va ilmiy jihatdan tadqiq etilgan. Tadqiqotda turizm xizmatlari bozorida raqamlashtirishning asosiy bosqichlari, raqamli platformalar, axborot makoni, onlayn bronlash va raqamli boshqaruv tizimlarining talabni shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Shuningdek, raqamlashtirishning turizm xizmatlari bozorida tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish, maqsadli bozor segmentlarini kengaytirish va potensial talabni real talabga aylantirish imkoniyatlari asoslangan. Tadqiqot natijasida milliy va mahalliy (mintaqaviy) turizm xizmatlari bozori sig‘imini baholash ko‘rsatkichlari va ularni hisoblash algoritmi taklif etilgan hamda turizm xizmatlari bozorida raqamlashtirishni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari belgilangan.
GLOBAL IQLIM O‘ZGARISHI SHAROITIDA CHO‘L YAYLOVLARI IXTISOSLASHUVINI MOSLASHTIRISHNING NAZARIY-KONSEPTUAL ASOSLARI VA ILG‘OR XORIJIY TAJRIBA (O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QIZILQUM CHO‘L YAYLOVLARI MISOLIDA)
Global iqlim o‘zgarishi sharoitida cho‘l yaylovlari ixtisoslashuvini moslashtirishning nazariy-konseptual asoslari tizimli tahlil qilingan. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasining eng yirik cho‘l yaylov massivlaridan biri hisoblangan Qizilqum hududi misolida olib borilgan bo‘lib, unda qishloq xo‘jaligi ixtisoslashuvining tarixiy-evolyutsion bosqichlari, cho‘l yaylovlarini shakllantiruvchi tabiiy va antropogen omillar, global iqlim o‘zgarishining mohiyati hamda uning mintaqa yaylovlariga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, Xitoyning Kubuqi va “Grain for Green” dasturlari, Jazoirning “Yashil to‘g‘on” loyihasi, Nigeriyaning ACReSAL loyihasi hamda Rim mintaqaviy tajribasi kabi ilg‘or xorijiy amaliyotlar qiyosiy tahlil qilinib, ulardan O‘zbekiston sharoitida foydalanishning ustuvor yo‘nalishlari asoslab berilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, respublika cho‘l yaylovlarining qariyb 45 foizi turli darajadagi degradatsiyaga uchragan bo‘lib, mazkur holat chorvachilik, xususan, qorako‘lchilik sohasining barqaror rivojlanishida yaylov resurslaridan samarali foydalanish zaruratini kuchaytirmoqda. Cho‘l yaylovlarini iqlim o‘zgarishiga ilmiy asoslangan tarzda moslashtirish, ularni ozuqabop o‘simliklar bilan boyitish va resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
XALQARO OLIY TA’LIM TIZIMLARIDA UNIVERSITET BOSHQARUVINING TRANSFORMATSIYASI: INSTITUTSIONAL AVTONOMIYA, HISOBDORLIK VA STRATEGIK BOSHQARUV MODELLARI
Maqolada globallashuv, raqamli transformatsiya va xalqaro akademik raqobat sharoitida universitet boshqaruvining evolyutsiyasi nazariy-qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi davlat nazoratidan strategik yo‘naltirishga o‘tish jarayonini, institutsional avtonomiyaning tashkiliy, moliyaviy, kadrlar va akademik o‘lchovlarini hamda ularning hisobdorlik va strategik boshqaruv bilan o‘zaro bog‘liqligini tizimlashtirishdan iborat. Qiyosiy-tahliliy yondashuv, kontent-tahlil, nazariy umumlashtirish va konseptual modellashtirish usullaridan foydalanildi. Yevropa universitetlari tajribasi, Angliya va Janubiy Koreyadagi boshqaruv tendensiyalari hamda O‘zbekistondagi 2026-yilgacha bo‘lgan islohotlar kontekstida avtonomiya va hisobdorlikning muvozanatli modeli tahlil qilindi. Natijada “institutsional avtonomiya – strategik boshqaruv salohiyati – hisobdorlik va sifat kafolati – xalqaro institutsional salohiyat” komponentlarini yagona tizimda birlashtiruvchi integrativ model taklif etildi. Modelning ilmiy yangiligi xalqaro institutsional salohiyatni avtonomiya va strategik boshqaruv o‘rtasidagi alohida tashqi imkoniyatlar bloki sifatida kiritish hamda universitet natijadorligini ushbu komponentlarning o‘zaro uyg‘unligi orqali izohlashdan iborat
THREE GENERATIONS OF REFORM: GOVERNANCE PARADIGMS AND THE MEASUREMENT GAP IN UZBEKISTAN’S SUSTAINABLE DEVELOPMENT TRANSITION
Studies of sustainable development in transition economies typically evaluate reform outcomes against target values, treating governance capacity as a background condition. An alternative interpretation is advanced through a three-generation periodisation of Uzbekistan’s reform process: liberalisation and openness (2017–2022), productivity and green transition (2022–2030), and the innovation economy (2030 and beyond). Each generation is defined less by its policy content than by the governance paradigm it presupposes: governance by objectives, governance by data, and anticipatory governance, respectively. The transition between generations is therefore an informational transition before it becomes an economic one. Drawing on documentary analysis of national strategic and legal instruments, the analysis demonstrates that the measurement infrastructure required by the second generation has been constructed but was attached to the strategic planning contour rather than to the national Sustainable Development Goal (SDG) indicator system. The two contours are separated within a single legal act adopted by a single body on a single date, limiting explanations based solely on administrative capacity or elapsed time. Interpreted through the institutional literature on means–ends decoupling, this configuration suggests that the key constraint on second-generation reform is not the availability of data but the allocation of institutional attention among competing measurement systems.
ГЕНЕРАТИВНЫЙ ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И ТРАНСФОРМАЦИЯ КОНТЕНТ-МАРКЕТИНГА
Исследуется влияние генеративного искусственного интеллекта (ИИ) на современный контент- маркетинг. Основное внимание уделяется трансформации процессов создания, персонализации и распространения маркетингового контента. Рассматриваются возможности применения генеративного ИИ для создания текстов, изображений, рекламных материалов и контента, адаптированного к различным целевым аудиториям. Методологическую основу исследования составляют анализ научных публикаций, сравнительный анализ и изучение практических кейсов применения искусственного интеллекта в маркетинге. Результаты исследования показывают, что генеративный ИИ способствует ускорению процесса создания контента и снижению отдельных видов затрат, однако его применение не всегда обеспечивает повышение эффективности маркетинговых материалов. Особое внимание уделяется персонализации, масштабированию контента и трансформации роли маркетолога в процессе его создания. Сделан вывод о том, что генеративный ИИ способствует не только автоматизации отдельных операций, но и комплексной трансформации организации контент-маркетинга
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA XIZMATLAR SOHASINI RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
O‘zbekiston xizmatlar sohasining raqamli transformatsiya sharoitidagi rivojlanish tendensiyalari hamda uning iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish yo‘nalishlari tadqiq etilgan. Tizimli, qiyosiy, dinamik, tarkibiy va institutsional tahlil usullari asosida 2021–2025-yillardagi rivojlanish dinamikasi hamda 2026-yilning birinchi yarim yilligiga oid tezkor ko‘rsatkichlar umumlashtirilgan. Tadqiqot natijalari bozor xizmatlari hajmining jadal o‘sishi raqamli infratuzilmaning kengayishi, internet qamrovining ortishi va naqdsiz to‘lovlar tizimining rivojlanishi bilan uzviy bog‘liq holda kechayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, xizmatlarning hududiy konsentratsiyasi, korxonalarda raqamli ko‘nikmalarning yetarli darajada shakllanmaganligi hamda yuqori unumdorlikka ega bilimtalab xizmatlar ulushining cheklanganligi soha rivojiga ta’sir etuvchi muhim omillar sifatida aniqlangan.
TIJORAT BANKLARIDA TO‘LOV TIZIMLARI SAMARADORLIGINI OSHIRISH VA XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH
Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida raqamli transformatsiya sharoitida to‘lov tizimlari samaradorligi va xavfsizligini oshirish masalalari tahlil qilinadi. 2020–2024-yillar ma’lumotlari asosida elektron va mobil to‘lovlar, naqd pulsiz tranzaksiyalar hamda to‘lov kartalari infratuzilmasining o‘sish tendensiyalari aniqlangan. Raqamlashtirish samaradorlikni oshirishi bilan birga, firibgarlik va kiberxavflarni ham kuchaytirayotgani qayd etilgan. Shu bois firibgarlik monitoringi, biometrik autentifikatsiya, tokenizatsiya, sun’iy intellekt, blokcheyn va tezkor to‘lov tizimlarini joriy etishning ahamiyati asoslangan. Tadqiqotda 2023–2027-yillarga mo‘ljallangan strategiya asosida to‘lov infratuzilmasini rivojlantirish yo‘nalishlari taklif etilgan. Xulosa qilib, raqamli innovatsiyalar va xavfsizlik choralarini uyg‘unlashtirish bank tizimi barqarorligining muhim omili ekanligi ta’kidlangan
UMUMIY IQTISODIY MUVOZANAT NAZARIYASINING ZAMONAVIY TALQINI
Ushbu maqolada umumiy iqtisodiy muvozanat nazariyasining zamonaviy talqini, uning nazariy-metodologik asoslari, evolyutsion bosqichlari hamda amaliy qo‘llanilish jihatlari chuqur tahlil qilinadi. Xususan, klassik va neoklassik yondashuvlardan tortib, zamonaviy dinamik stoxastik umumiy muvozanat (DSGE) modellarigacha bo‘lgan davr ichida nazariyaning rivojlanish bosqichlari ko‘rib chiqiladi. Maqolada bozor mexanizmlarining o‘zaro bog‘liqligi, resurslar taqsimoti samaradorligi, Arrow-Debreu aksiomatik modellari, shuningdek, globalizatsiya, raqamli iqtisodiyot va institutsional o‘zgarishlar sharoitida iqtisodiy tizim barqarorligini ta’minlash omillari yoritib berilgan
TIJORAT BANKLARIDA KREDITLASH AMALIYOTI SAMARADORLIGINI BAHOLASH MEZONLARI VA KO‘RSATKICHLAR TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
Tijorat banklarida kreditlash amaliyoti samaradorligini baholashning ilmiy-nazariy va uslubiy jihatlari tadqiq etilgan. Kreditlash samaradorligini baholashda amaliyotda qo‘llanilayotgan an’anaviy moliyaviy ko‘rsatkichlarning imkoniyatlari va cheklovlari yoritilib, kredit faoliyati natijadorligini faqat kredit portfeli hajmi, foizli daromadlar yoki muammoli kreditlar ulushi asosida baholash yetarli emasligi asoslab berilgan. Kreditlash amaliyoti samaradorligini ko‘p mezonli yondashuv asosida baholash zaruratidan kelib chiqib, moliyaviy natijadorlik, kredit portfeli sifati, kredit riski darajasi, resurslardan foydalanish samaradorligi, operatsion samaradorlik hamda kreditlash jarayonining mijozlarga yo‘naltirilganlik darajasini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni yagona tizimda shakllantirish taklif etilgan. Kreditlash samaradorligini baholash mezonlarini iqtisodiy mazmuniga ko‘ra guruhlash, ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash hamda bank kredit siyosatiga oid boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ulardan foydalanish imkoniyatlari yoritilgan. Tadqiqot natijalari asosida kreditlash amaliyoti samaradorligini baholash mezonlari va ko‘rsatkichlar tizimini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-uslubiy yondashuv ishlab chiqilgan.
KREATIV INDUSTRIYALARNI RIVOJLANTIRISH ORQALI AHOLI BANDLIGI VA DAROMADLARINI OSHIRISH IMKONIYATLARI
Ushbu maqolada kreativ industriyalarni rivojlantirishning aholi bandligini ta’minlash, yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda daromadlar manbalarini diversifikatsiya qilishdagi iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Kreativ iqtisodiyotning zamonaviy mehnat bozori bilan o‘zaro aloqasi, intellektual kapital, innovatsion faoliyat, raqamli texnologiyalar va tadbirkorlik tashabbuslarining bandlikka ta’siri yoritiladi. Shuningdek, dizayn, axborot texnologiyalari, reklama, media, madaniyat, san’at, hunarmandchilik, moda va boshqa kreativ faoliyat yo‘nalishlarining qo‘shimcha qiymat yaratish imkoniyatlari ochib beriladi. Tadqiqotda kreativ industriyalar rivojining aholi daromadlarini oshirishga ta’sir etuvchi iqtisodiy omillari, mavjud institutsional va moliyaviy cheklovlar hamda ularni bartaraf etish yo‘nalishlari ko‘rib chiqiladi. Kreativ tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, moliyalashtirish manbalarini kengaytirish, raqamli platformalardan foydalanish, yoshlar va xotin-qizlarning kreativ faoliyatdagi ishtirokini rag‘batlantirish orqali barqaror bandlikni ta’minlash bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Natijada kreativ industriyalarni iqtisodiy rivojlanishning istiqbolli yo‘nalishi sifatida qo‘llab-quvvatlash aholi daromadlarini oshirish, mehnat bozorining moslashuvchanligini kuchaytirish va hududlarning iqtisodiy faolligini rag‘batlantirishga xizmat qilishi asoslanadi.
JIZZAX VILOYATI TURIZMINING RIVOJLANISH DINAMIKASI, TUZILMASI VA ISTIQBOLLARI (2016–2024-YILLAR)
Maqolada Jizzax viloyati turizmining 2016–2024-yillardagi rivojlanish dinamikasi, oqim tuzilmasi va istiqbollari Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligining rasmiy maʼlumotlari asosida tahlil qilingan. Tadqiqotda dinamik qatorlar, oʻsish surʼati, bazaviy indeks va oʻrtacha kattaliklar usullaridan foydalanilgan. Joylashtirilgan shaxslar va tunab qolishlar soni, oʻrtacha qolish muddati hamda oʻsish surʼatlari boʻyicha asosiy tendensiyalar aniqlangan. Tahlil natijasida viloyat turizmi rivojlanishida uch bosqich – nisbiy turgʻunlik (2016–2019), pandemiya inqirozi (2020– 2021) va jadal tiklanish (2022–2024) ajratilgan. 2024-yilga kelib asosiy koʻrsatkich (joylashtirilgan shaxslar soni) pandemiyagacha boʻlgan darajadan 70 foizga oshgani, biroq bu oʻsish, asosan, ichki turistik oqim hisobiga roʻy bergani koʻrsatilgan. Turistik oqim tarkibida xorijiy sayyohlar ulushi past (2,2–4,3 foiz) boʻlib qolayotgani, oʻrtacha qolish muddatining qisqarishi esa qisqa muddatli safarlar ulushi ortayotganidan dalolat berishi asoslangan. Shuningdek, hududiy dasturlar asosida viloyat turizmini rivojlantirish istiqbollari baholangan. Tahlil natijalari asosida viloyat turizmini rivojlantirish, ayniqsa, koʻp kunlik va kirish (xorijiy) turizmini ragʻbatlantirish boʻyicha takliflar ishlab chiqilgan
РОЛЬ СИСТЕМЫ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА В ОБЕСПЕЧЕНИИ УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ И НАПРАВЛЕНИЯ ЕЁ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ
В данной статье проанализировано теоретико-методологическое значение системы экологического менеджмента в обеспечении устойчивого развития предприятий. Исследование основано на официальных статистических данных, опубликованных Национальным комитетом по статистике Республики Узбекистан, Министерством экологии, охраны окружающей среды и изменения климата Республики Узбекистан, Азиатским банком развития (АБР), Международным энергетическим агентством (МЭА) и Всемирным банком. В статье представлены количественный анализ, таблицы и диаграммы, отражающие показатели переработки отходов, выбросов парниковых газов и развития «зелёной» экономики.
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA BUDJETDAN TASHQARI TUSHUMLAR AUDITINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Oliy ta’lim muassasalarida budjetdan tashqari tushumlar auditining nazariy va amaliy jihatlari hamda o‘ziga xos xususiyatlari tadqiq etilgan. Budjetdan tashqari mablag‘larning shakllanish manbalari, ularning maqsadli sarflanishi, ichki nazorat tizimining samaradorligi hamda audit jarayonida qo‘llaniladigan usullar tahlil qilingan. Shuningdek, budjetdan tashqari tushumlar auditi sifatini oshirish, risklarni baholashga asoslangan audit yondashuvini joriy etish hamda xalqaro audit standartlari talablariga muvofiq audit amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan
CHAKANA BANK XIZMATLARINI RAQAMLI TRANSFORMATSIYA QILISHNING NAZARIY JIHATLARI
Chakana bank xizmatlarini raqamli transformatsiya qilishning nazariy-konseptual asoslari, texnologik jihatlari, biznes-model evolyutsiyasi va strategik yo‘nalishlari keng ilmiy tahlil asosida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda zamonaviy iqtisodiy nazariyalar — platforma iqtisodiyoti, innovatsiyalarning tarqalishi nazariyasi, resurslarga asoslangan yondashuv va institutsional nazariya — kontekstida raqamli bank transformatsiyasi nazariy jihatdan asoslangan. Omnikanal strategiyasi, embedded finance, Banking-as-a-Service (BaaS) va open banking kabi konsepsiyalarning nazariy mohiyati hamda amaliy tatbiqi tahlil qilingan. Shuningdek, xalqaro miqyosdagi statistik ma’lumotlar va yetakchi banklar tajribasi asosida raqamli transformatsiyaning miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlari baholangan. O‘zbekiston Respublikasida chakana bank xizmatlarini raqamli transformatsiya qilishning hozirgi holati va istiqbolli yo‘nalishlari bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
KOMMUNAL XO‘JALIKLARNI SAMARALI BOSHQARISHNING IQTISODIYOT RIVOJIDAGI O‘RNI
Kommunal xo‘jaliklarni samarali boshqarish iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kommunal xizmatlar boshqaruvi sifatini oshirish, xizmat ko‘rsatish jarayonlarini takomillashtirish hamda mavjud infratuzilmadan oqilona foydalanishning iqtisodiy ahamiyati yoritilgan. Kommunal boshqaruv samaradorligini oshirish aholi farovonligini yuksaltirish bilan bir qatorda, tadbirkorlik va ishlab chiqarish faoliyati uchun qulay shart-sharoitlar yaratishga xizmat qilishi ilmiy jihatdan asoslangan. Shuningdek, kommunal xo‘jaliklarni samarali boshqarish va ularning iqtisodiy rivojlanishdagi rolini kuchaytirishga qaratilgan ilmiy takliflar ishlab chiqilgan
KICHIK BIZNESDA ISHLAB CHIQARISH RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Maqolada kichik biznes subyektlari faoliyatida ishlab chiqarish resurslaridan samarali foydalanishning nazariy-metodologik asoslari tadqiq etilgan. Mehnat, kapital, tabiiy resurslar va tadbirkorlik qobiliyatining an’anaviy tizimi bilim, axborot, innovatsiya va raqamli texnologiyalar bilan to‘ldirilgan. Ishlab chiqarish omillarining o‘zaro komplementarligi, resurslardan foydalanish samaradorligi, tadbirkorlik moslashuvchanligi hamda kichik biznesning bandlik va iqtisodiy o‘sishdagi o‘rni asoslangan
TRANSPORT SOHASIDA AYOLLAR BANDLIGINI TA‘MINLASHNING INTEGRATSIYALASHGAN BOSHQARUV MODELINI TAKOMILLASHTIRISH HAMDA AYOLLARNING IQTISODIY HOLATIGA TA‘SIRINI BAHOLASH: RIDE-HAILING (RAQAMLI PLATFORMALAR ORQALI YO‘LOVCHI TASHISH) XIZMATLARI MISOLIDA
Mazkur maqolada transport sohasida ayollar bandligini ta’minlashning integratsiyalashgan boshqaruv modelini takomillashtirish hamda uning ayollarning iqtisodiy holatiga ta’sirini baholash masalalari ride-hailing xizmatlari misolida tahlil qilingan. Maqolada ayollarning transport sohasidagi iqtisodiy faolligini oshirish hamda inson kapitalidan samarali foydalanishning nazariy va amaliy jihatlari o‘rganilgan. Xalqaro tajriba, xususan, Uber va boshqa ride-hailing platformalari faoliyati hamda Xalqaro moliya korporatsiyasi (International Finance Corporation, IFC) hisobotlari asosida ayollarni haydovchilik faoliyatiga jalb etishga ta’sir etuvchi omillar, mavjud to‘siqlar va ularni bartaraf etish mexanizmlari tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasidagi ishsiz ayollar soni, taksi agregatorlari faoliyati va o‘zini o‘zi band qilgan ayol haydovchilar soniga oid statistik ma’lumotlar o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida transport sohasida ayollar bandligini oshirishga qaratilgan integratsiyalashgan boshqaruv modelini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
NAMANGAN VILOYATI HUDUDLARINING IQTISODIY RIVOJLANISHINI BOSHQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING INNOVATSION MEXANIZMLARI
Maqolada Namangan viloyati hududlarining iqtisodiy rivojlanishini boshqarish samaradorligini oshirishning innovatsion mexanizmlari tadqiq etilgan. Hududlarning iqtisodiy salohiyatidan samarali foydalanish, hududiy tafovutlarni aniqlash va boshqaruv qarorlarini takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda iqtisodiy ko‘rsatkichlarni kompleks baholash, hududlarni rivojlanish darajasiga ko‘ra guruhlash hamda GIS va klaster tahlili asosida boshqaruv qarorlarini differensiallashtirish yondashuvi taklif etilgan. Natijada hududiy resurslardan samarali foydalanish, investitsion va tadbirkorlik faolligini oshirish hamda iqtisodiy rivojlanishdagi hududiy tafovutlarni kamaytirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqilgan
EKSPORTYOR SANOAT KORXONALARIDA MARKETING STRATEGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING TASHKILIYIQTISODIY MEXANIZMI
O‘zbekiston eksportyor sanoat korxonalarida marketing strategiyasini takomillashtirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tadqiq etilgan. Marketing strategiyasining nazariy-metodologik asoslari tizimlashtirilib, sanoat korxonalarining amaldagi marketing tizimida uchraydigan muammolar aniqlangan hamda tashkiliy-iqtisodiy mexanizmning konseptual modeli ishlab chiqilgan. Korxonalar raqobatbardoshligini oshirish va eksport hajmini kengaytirish maqsadida raqamli marketing, differensiallash strategiyasi hamda bozor diversifikatsiyasini o‘zaro integratsiyalashga asoslangan takomillashtirilgan mexanizm taklif etilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston sanoat korxonalari faoliyatiga oid empirik ma’lumotlarni tahlil qilish asosida ilmiy jihatdan asoslangan.
SURXONDARYO VILOYATIDA TURIZM INFRATUZILMASIGA INVESTITSIYALARNI JALB ETISH HOLATI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI
Surxondaryo viloyatida turizm infratuzilmasiga investitsiyalarni jalb etishning amaldagi holati va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi hududda turizm infratuzilmasining shakllanish jarayonlari, investitsion faollik, joylashtirish vositalari hamda turistik xizmatlar ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlarni baholashdan iborat. Tadqiqot jarayonida statistik tahlil, dinamik qatorlar tahlili, qiyosiy va tarkibiy tahlil hamda grafi k usullardan foydalanilgan. Tahlil natijalariga ko‘ra, 2020–2024-yillarda viloyatda mehmonxonalar va boshqa joylashtirish vositalari soni, ularda xizmat ko‘rsatilgan shaxslar soni, shuningdek, ixtisoslashtirilgan va individual joylashtirish vositalari ko‘rsatkichlarida ijobiy o‘sish tendensiyasi kuzatilgan. Shu bilan birga, turizm infratuzilmasining ayrim hududlarda yuqori darajada jamlangani hamda tumanlar o‘rtasida uning rivojlanish darajasi bo‘yicha tafovutlar mavjudligi aniqlangan. Olingan natijalar asosida turizm infratuzilmasiga yo‘naltirilayotgan investitsiyalarni hududiy diversifi katsiya qilish, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish, muqobil moliyalashtirish manbalaridan foydalanish hamda investitsiya loyihalari samaradorligini muntazam monitoring qilish bo‘yicha taklifl ar ishlab chiqilgan.
TO‘QIMACHILIK SANOATI KORXONALARIDA XODIMLARNING SHAXSIY BOSHQARUVINI TASHKIL ETISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Ushbu maqolada xodimlarni boshqarish va o‘z-o‘zini boshqarish xususiyatlarini birlashtirgan, rahbar, shaxsiy boshqaruv xizmati va kompaniya xodimlari o‘rtasidagi munosabatlarni tashkil etishga asoslangan korxonalarda shaxsiy boshqaruvni amalga oshirish modellarini ishlab chiqish asosida uni takomillashtirish masalasi o‘rganilgan.
BO‘LAJAK MUTAXASSISLARNI BOSHQARUV FAOLIYATIGA TAYYORLASH MUAMMOSINING ILMIY-NAZARIY TAHLILI
Maqolada oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak mutaxassislarni boshqaruv faoliyatiga tayyorlash muammosining ilmiy-nazariy jihatlari yoritilgan. Mahalliy hamda xorijiy, jumladan, MDH mamlakatlari olimlarining boshqaruv, pedagogik menejment, iqtisodiy ta’lim va iqtisodiy kompetensiyani shakllantirishga oid tadqiqotlari tizimli tahlil qilingan, ilmiy adabiyotlar tahlili asosida mavjud tadqiqotlardagi bo‘shliqlar aniqlangan
TO‘QIMACHILIK SANOATI IQTISODIY SALOHIYATINING ASOSIY DETERMINANTLARI: XORIJIY TAJRIBA VA O‘ZBEKISTON UCHUN USTUVOR YO‘NALISHLAR
Ushbu maqolada to‘qimachilik sanoati iqtisodiy salohiyatini shakllantiruvchi asosiy determinantlar AQSh, Germaniya, Turkiya, Braziliya va O‘zbekiston tajribasi asosida qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda 2016-2025-yillar ma’lumotlari asosida investitsion, texnologik, bozor va resurs-samaradorlik omillarining tarmoq iqtisodiy salohiyatiga ta’siri ekonometrik jihatdan baholanadi. Olingan natijalar mamlakatlar kesimida iqtisodiy salohiyat determinantlarining differensial xususiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Tadqiqot yakunida O‘zbekiston to‘qimachilik sanoati uchun texnologik modernizatsiya, tashqi bozor integratsiyasi va investitsiya samaradorligini oshirishga qaratilgan ustuvor yo‘nalishlar asoslanadi.
OLIY TA’LIM TIZIMIDA PROFESSOR-O‘QITUVCHILAR RESURSI TAQSIMOTI: TALABA-O‘QITUVCHI NISBATINING TOIFAVIY TAHLILI VA DIFFERENSIAL TARTIBGA SOLISH MASALALARI
Maqolada O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida pedagogik resurs taqsimotining hozirgi holati milliy reytingning talaba-o‘qituvchi nisbati (SFR) indikatori bo‘yicha e’lon qilingan rasmiy ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Empirik baza milliy reytingda baholangan 172 oliy ta’lim tashkilotini (169 kuzatuv) qamrab oladi va tanlama emas, populyatsiya hisoblanadi. Kruskal-Wallis testi to‘rt toifa (amaliy, tibbiyot, ijtimoiy-gumanitar, ijodiy-sport) o‘rtasidagi farqlarning yuqori darajada ahamiyatli ekanini ko‘rsatdi (H=62,33; p<0,001; ε²=0,36), post-hoc taqqoslashlarda barcha juftliklar ahamiyatli chiqdi. Tizim bo‘yicha tengsizlik ko‘rsatkichlari yuqori: Jini=0,410, variatsiya koeffitsiyenti 94,5%, D9/D1=5,79. Olingan natijalar asosida PF-58-son Farmon doirasidagi moliyalashtirish mexanizmi uchun toifaviy differensial chegaralarning uch zonali modeli taklif etiladi.
KORXONALARNING STRATEGIK RIVOJLANISHINI BOSHQARISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Korxonalar strategik rivojlanishini boshqarishning nazariy-uslubiy asoslari, zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda ularni takomillashtirish zarurati hamda strategik boshqaruv samaradorligini oshirish yo‘nalishlari tadqiq etilgan. Raqobat muhitining kuchayishi, texnologik o‘zgarishlarning jadallashuvi va bozor noaniqligining ortishi sharoitida strategik boshqaruv tizimini takomillashtirishning ahamiyati asoslangan. Strategik rivojlanishning mazmuni va asosiy yondashuvlari tahlil qilinib, korxonaning ichki salohiyatini tashqi muhit omillari bilan uyg‘unlashtirishga asoslangan konseptual yondashuv taklif etilgan
ATMOSFERA IFLOSLANISHINING QISHLOQ XO‘JALIGI HOSILDORLIGIGA TA’SIRI: HUDUDIY STATISTIKA ASOSIDAGI PANEL TAHLILI VA METODOLOGIK MUAMMOLAR
O‘zbekiston Respublikasining 13 ta hududi bo‘yicha 2010–2024-yillarni qamrab olgan balanslashgan panel ma’lumotlar (N = 195) asosida statsionar manbalardan atmosferaga chiqarilgan ifloslantiruvchi moddalarning dehqonchilik mahsulotlari hajmiga ta’siri baholangan. Ikki tomonlama qat’iy effektlar modeli, taqsimlangan lag spetsifikatsiyasi hamda birinchi farqlar modeli natijalariga ko‘ra, emissiya koeffitsiyenti barcha spetsifikatsiyalarda manfiy ishoraga ega bo‘lsa-da, statistik jihatdan noldan sezilarli darajada farq qilmagan (β = –0,010; hududlar bo‘yicha klasterlangan standart xato = 0,023). Statistik quvvat tahlili mavjud tanlanmada 80 foizlik statistik quvvat bilan aniqlanishi mumkin bo‘lgan minimal effekt 6,4 foizni tashkil etishini ko‘rsatgan. Bu ko‘rsatkich xalqaro ilmiy adabiyotlarda qayd etilgan hosil yo‘qotishlari darajasidan sezilarli darajada yuqori. Tapio dekapling tahlili natijalariga ko‘ra, 13 ta hududning 7 tasida emissiya va dehqonchilik mahsulotlari hajmi o‘rtasida kuchli uzilish, 5 tasida esa kengayuvchi salbiy uzilish holati aniqlangan. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati statistik jihatdan ahamiyatsiz natijaning uchta tizimli sababini aniqlash bilan belgilanadi: emissiya massasining ta’sir dozasini ifodalovchi zaif proksi ko‘rsatkich ekanligi, viloyat darajasidagi agregatsiya natijasida ifloslanishning fazoviy gradiyenti yo‘qolishi hamda ishlab chiqarish hajmining hosildorlikdan farqli ravishda ekin maydonlari siyosatiga bog‘liqligi. Olingan natijalar asosida milliy ekologik-iqtisodiy monitoring tizimini takomillashtirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
QISHLOQ JOYLARDA “AQLLI AGROTURIZM” VA RAQAMLI GEOAXBOROT TEXNOLOGIYALARINI RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY-INNOVATSION MODELLARI
Qishloq hududlarida an’anaviy qishloq turizmini raqamli transformatsiya qilish, xususan, “Aqlli agroturizm” (Smart Agritourism) konsepsiyasi hamda GIS (Geographic Information Systems) texnologiyalarini joriy etishning iqtisodiy va innovatsion modellari tadqiq etilgan. Qishloq xo‘jaligi va turizm integratsiyasining iqtisodiy samaradorligi ekonometrik usullar asosida baholangan. Chekka hududlarda aholi daromadlarini oshirish, barqaror ish o‘rinlarini yaratish va agroturizm faoliyatini raqamlashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
O‘ZBEKISTONDA TIBBIY TA’LIMNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI: GORIZONTAL MODEL VA 2026-YILGACHA RIVOJLANISH PROGNOZI
O‘zbekistonda tibbiy ta’limning raqamli transformatsiyasi, vertikal va gorizontal ta’lim modellarining o‘ziga xos xususiyatlari hamda raqamli kompetensiyalarni klinik fanlarga integratsiya qilish mexanizmlari o‘rganilgan. Tadqiqotda kabinet tadqiqoti, qiyosiy tahlil, dinamik qatorlar va ssenariyli prognozlash usullaridan foydalanilgan. 2020–2023-yillardagi boshlang‘ich analitik qator asosida 2024–2026-yillar uchun asosiy ko‘rsatkichlar hisoblangan. Natijalar raqamli ko‘nikmalar darajasi va onlayn ta’lim qamrovining o‘sib borayotganini, biroq sun’iy intellekt (SI), Big Data hamda virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR) texnologiyalarini joriy etish darajasida tafovutlar saqlanib qolayotganini ko‘rsatgan. Tibbiy ta’limda gorizontal, modulli va uzluksiz ta’lim modeliga o‘tish hamda raqamli kompetensiyalarni klinik fanlarga tizimli integratsiya qilish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
KICHIK BIZNESNI MOLIYAVIY QOʻLLABQUVVATLASH TIZIMINI RIVOJLANTIRISH ORQALI TADBIRKORLIK FAOLLIGINI OSHIRISH
Andijon viloyatida kichik biznesni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash tizimining hozirgi holati va uning tadbirkorlik faolligiga taʼsiri ekonometrik usullar, xususan, panel maʼlumotlar tahlili (Panel Data) asosida baholangan. Tadqiqot doirasida tijorat banklari kreditlari, davlat kafilliklari va subsidiyalarning 16 ta tuman hamda shahar kesimidagi samaradorligi tahlil qilinib, moliyaviy resurslarni taqsimlashdagi nomutanosibliklar aniqlangan. Olingan natijalar asosida hududda tadbirkorlik faolligini oshirish, garovsiz moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish hamda hududiy risk-skoring modelini joriy etishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
DAVLAT QIMMATLI QOG‘OZLARI MUOMALASI VA ULARNING DAROMADLILIK XUSUSIYATLARINING MOLIYA BOZORI DINAMIKASIGA TA’SIRI
Mazkur maqolada davlat qimmatli qog‘ozlari muomalasining milliy moliya bozorini barqarorlashtirishdagi o‘rni, daromadlilik egri chizig‘ini qurishda Nelson–Siegel parametrik modelini qo‘llash metodologiyasi va uni optimallashtirish yo‘llari tahlil qilingan. Shuningdek, so‘nggi yillardagi daromadlilik dinamikasi, unga ta’sir etuvchi omillar hamda mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
SANOAT KORXONALARIDA INVESTITSION FAOLIYATNING IQTISODIY MOHIYATI VA INVESTITSION LOYIHALARNI SHAKLLANTIRISH ASOSLARI
Mazkur maqolada sanoat korxonalarida investitsion faoliyatning iqtisodiy mohiyati, mazmuni va oʻziga xos xususiyatlari hamda investitsion loyihalarni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari tadqiq etilgan. Investitsiya, investitsion faoliyat va investitsion loyiha tushunchalariga turli iqtisodiy maktablar va zamonaviy iqtisodchi olimlarning yondashuvlari qiyosiy tahlil qilingan. Investitsion loyihalarni shakllantirishning asosiy bosqichlari, ularni tanlash mezonlari, iqtisodiy samaradorligini baholash koʻrsatkichlari va investitsion risklarni hisobga olish yoʻnalishlari tizimlashtirilgan. Tadqiqot natijasida sanoat korxonalarida investitsion loyihalarni shakllantirish va tanlashning kompleks yondashuvi taklif etilgan.
MINTAQAVIY RIVOJLANISH TUSHUNCHASI, MAZMUNI VA TARKIBIY ELEMENTLARI
Mazkur maqolada mintaqaviy rivojlanish tushunchasining nazariy mazmuni va tarkibiy elementlari ilmiy jihatdan tizimlashtirildi. Tadqiqotda iqtisodiy, ijtimoiy, institutsional, fazoviy, innovatsion, inson kapitali hamda tarmoq-klaster omillari qiyosiy tahlil qilindi. Tarixiy-mantiqiy, tizimli-tuzilmaviy va qiyosiy usullar asosida elementlar oʻrtasidagi funksional bogʻliqlikni ifodalovchi konseptual sxema ishlab chiqildi. Har bir elementga mos indikator guruhlari belgilandi va xalqaro metodologik yondashuvlar bilan uygʻunlashtirildi. Olingan natijalar mintaqaviy rivojlanishni koʻp oʻlchovli jarayon sifatida baholash, hududlar kesimida taqqoslashni takomillashtirish va monitoring tizimini izchil shakllantirish imkoniyatlarini koʻrsatdi. Taklif etilgan tasnif hududiy resurslar, boshqaruv sifati va aholi farovonligi oʻrtasidagi bogʻliqlikni kompleks baholash uchun ilmiy asos yaratdi. Ushbu yondashuv milliy strategik maqsadlarni hududiy indikatorlar bilan uygʻunlashtirish, amaliy baholash aniqligini oshirish va boshqaruv qarorlarini dalillarga tayangan holda shakllantirish imkoniyatini kengaytirdi.
XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA RAQAMLASHTIRISH ORQALI TIJORAT RISKLARINI KAMAYTIRISH IMKONIYATLARI
Mazkur maqolada xizmat ko‘rsatish korxonalarida tijorat risklarini kamaytirishda raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari tadqiq etilgan. Xizmatlar bozorida talabning o‘zgaruvchanligi, mijozlar xatti-harakatining oldindan aniq prognoz qilinmasligi, narxlarning o‘zgarishi, to‘lovlar bilan bog‘liq muammolar, axborot xavfsizligi, raqobatning kuchayishi va operatsion uzilishlar korxonalarning tijorat faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, xizmat ko‘rsatish korxonalarida raqamlashtirish va tijorat risklarini kamaytirish o‘rtasidagi bog‘liqlikning konseptual modeli taklif etilgan. Raqamli texnologiyalar nafaqat xarajatlarni kamaytirishi, balki talabni prognozlash, mijozlar oqimini boshqarish, daromadlarni barqarorlashtirish va tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkonini berishi asoslangan
HUDUDLAR RIVOJLANISHI SHAROITIDA SANOAT KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH UCHUN XAVFSIZLIK MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YONDASHUVLARI
Mazkur maqolada hududlar rivojlanishi sharoitida sanoat korxonalarining raqobatbardoshligini oshirish uchun xavfsizlik mexanizmlarini takomillashtirish yondashuvlari ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqotda institutsional, infratuzilmaviy, texnologik va boshqaruv yoʻnalishlari oʻzaro bogʻliq tizim sifatida baholandi. Rasmiy statistika, xalqaro standartlar va korxonalar soʻrovi maʼlumotlari asosida hududlar sanoat tuzilmasi guruhlandi hamda ustuvor chora-tadbirlar belgilandi. Natijalar yuqori oʻsish surʼatiga ega hududlarda infratuzilma va texnologik yangilanish, qayta ishlash ulushi yuqori hududlarda texnologik modernizatsiya, kichik tadbirkorlik rivojlangan hududlarda esa boshqaruv va moliyaviy mexanizmlar muhim boʻlganini koʻrsatdi. Taklif etilgan yondashuv monitoringni tizimlashtirish va hududiy sanoat siyosatini korxona boshqaruvi bilan uygʻunlashtirishga xizmat qildi. Risklarni boshqarish, taʼminot zanjirlarini diversifikatsiyalash va innovatsion faollikni ragʻbatlantirish korxonalarning barqaror oʻsishini qoʻllab-quvvatlovchi muhim omillar sifatida hududlarda asoslandi
XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA INSON KAPITALINI SAMARALI BOSHQARISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada xizmat ko‘rsatish korxonalarida inson kapitalining mazmuni, o‘ziga xos xususiyatlari va uni samarali boshqarishning asosiy yo‘nalishlari yoritilgan. Inson kapitali tushunchasiga iqtisodchi olimlar hamda xalqaro tashkilotlar tomonidan berilgan ta’riflar tahlil qilingan. Xizmat ko‘rsatish sohasida korxona faoliyatining natijadorligi ko‘p jihatdan xodimlarning bilimi, kasbiy mahorati, tajribasi, muloqot madaniyati va mijozlar bilan ishlash qobiliyatiga bog‘liq ekanligi asoslangan. Shuningdek, xodimlarni to‘g‘ri tanlash, ularning malakasini muntazam oshirish, samarali motivatsiya tizimini shakllantirish, mehnat faoliyatini baholash, qulay ish muhitini yaratish va raqamli texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA INTERNETMARKETING TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING EKONOMETRIK TAHLILI VA EMPIRIK NATIJALAR
Ushbu maqolada O‘zbekiston kichik biznes subyektlarida internet-marketing texnologiyalaridan foydalanish samaradorligi ekonometrik usullar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda 20 ta turli sohalarni qamrab oluvchi kichik biznes subyektlarining 2021–2025-yillardagi ma’lumotlari asosida korrelyatsion va regressiv tahlillar o‘tkazilib, marketing investitsiyalarining qaytimi (ROMI)ga ta’sir etuvchi asosiy omillar aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tadbirkorning raqamli savodxonlik darajasi β=5,82 va foydalanilayotgan vositalar soni β=3,41 ROMIga eng kuchli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, marketing budjeti hajmi β=0,97 esa nisbatan past ta’sir kuchiga ega. Shuningdek, kichik biznesda internet-marketing siyosatining to‘rt tipologik modeli aniqlanib, ular o‘rtasidagi samaradorlik farqlari statistik jihatdan ahamiyatliligi isbotlangan.
SURXONDARYO VILOYATI TURIZM SALOHIYATINI BAHOLASHNING KOMPLEKS MODELI
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatining turizm salohiyatini kompleks baholash muammosi chuqur ilmiy-amaliy jihatdan tadqiq etilgan. Viloyatning tabiiy-geografik, tarixiy-madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy va infratuzilma resurslari batafsil tahlil qilingan hamda ularni yagona tizimda, o‘zaro bog‘liqlikda baholashga imkon beruvchi besh blokli kompleks model ishlab chiqilgan. Modelga tabiiy resurs, tarixiy-madaniy, infratuzilma, ijtimoiyiqtisodiy va institutsional-boshqaruv potensiallari kiritilgan bo‘lib, har bir blok bo‘yicha ko‘rsatkichlar tizimi, ularning og‘irlik koeffitsiyentlari hamda integral indeksni hisoblash formulasi asoslab berilgan. Model viloyatning olti tuman va shahri misolida amaliy sinovdan o‘tkazilgan, natijalar SWOT tahlil orqali chuqurlashtirilgan va turizm salohiyatidan samarali foydalanish bo‘yicha aniq strategik tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ilmiy yangilik sifatida turizm salohiyatini baholashning ko‘p mezonli integral indeks modelining tizimlashtirilishi va uni hududlar kesimida amaliy qo‘llash mexanizmi ko‘rsatilgan
MO‘YNA VA TRIKOTAJ MATERIALLARNI YOPISHTIRISH UCHUN SUVLI POLIMER YOPISHTIRUVCHI KOMPOZITSIYA: TARKIBI, TAYYORLASH USULI VA XOSSALARI
Ushbu maqolada yengil sanoatda, xususan, kiyim-kechak va uy-ro‘zg‘or buyumlari ishlab chiqarishda mo‘yna va trikotaj materiallarni yopishtirish uchun mo‘ljallangan yangi suvli polimer yopishtiruvchi kompozitsiya taqdim etiladi. Kompozitsiya tarkibiga karboksimetilsellyuloza (KMS) va gidrolizlangan poliakrilonitril (GIPAN)ning birgalikdagi qo‘llanilishi, plastifikator sifatida glitserin, konservant sifatida natriy benzoat hamda pH regulyatori sifatida natriy gidroksid kiritilgan. O‘tkazilgan qiyosiy tajribalar KMS va GIPAN komponentlarining birgalikdagi ta’sirida sinergetik samara yuzaga kelishini ko‘rsatdi
KORPORATIV BOSHQARUV TIZIMDA KPINING AHAMIYATI VA UNI JORIY ETISHNING ILMIY-NAZARIY YONDOSHUVLARI
Mazkur maqolada xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyati samaradorligini oshirish maqsadida KPI tizimini ishlab chiqish va joriy qilish, uning mehnat unumdorligini oshirishdagi roli va ahamiyati bayon qilingan. Maqolada, shuningdek, KPI tizimini ifodalovchi koʻrsatkichlar majmuasi, samarali KPI tizimini yaratishda kompleks yondashuvni qoʻllash mexanizmi, KPI tizimining faoliyat samaradorligi hamda mehnat unumdorligini oshirishdagi roli va barqaror muvaffaqiyatga erishishni taʼminlashdagi ahamiyati bayon etilgan.
HUDUD IQTISODIY TIZIMIDA INNOVATSION INFRATUZILMANING BARQAROR RIVOJLANISHGA TA’SIRINI BAHOLASH
Hudud iqtisodiy tizimida innovatsion infratuzilmaning barqaror rivojlanishga ta’sirini ekonometrik baholash masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi Global innovatsion indeks (GII) reytingi, hududlar kesimidagi yalpi hududiy mahsulot (YaHM) o‘sish sur’atlari va innovatsion infratuzilma ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni miqdoriy jihatdan baholashdan iborat. Korrelyatsion-regression tahlil asosida ko‘p omilli chiziqli model ishlab chiqilgan. Natijalar innovatsion infratuzilma va hududiy iqtisodiy o‘sish o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli musbat bog‘liqlik (r ≈ 0,78; R² ≈ 0,64) mavjudligini tasdiqladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi xalqaro va milliy ko‘rsatkichlarni o‘zaro uyg‘unlashtirgan kompleks ekonometrik yondashuvning taklif etilganligi bilan izohlanadi. Hududlararo innovatsion tafovutlarni qisqartirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA BILIM VA MALAKALARNI RAQAMLI BAHOLASH TIZIMINING NAZARIY-IQTISODIY ASOSLARI
Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida bilim va malakalarni baholash tizimining nazariy-iqtisodiy asoslari tadqiq etilib, uning samaradorligini kompleks baholashga qaratilgan DASM–Skills (Digital Assessment System Maturity for Skills) konseptual modeli ishlab chiqilgan. Tadqiqotda raqamli baholash vositalari an’anaviy jarayonlarning elektron ko‘rinishi sifatida emas, balki inson kapitalini rivojlantirish, mehnat bozori ehtiyojlariga mos kompetensiyalarni aniqlash, ta’lim sifatini yaxshilash va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiluvchi strategik boshqaruv mexanizmi sifatida talqin etiladi. Tadqiqot doirasida tizim samaradorligini belgilovchi raqamli infratuzilma, sun’iy intellekt, Data Mining, kompetensiyaviy yondashuv, kiberxavfsizlik va institutsional integratsiya kabi omillar tizimli ravishda tahlil qilingan. Tizimli, institutsional va iqtisodiy yondashuvlarga asoslangan holda, raqamli baholashning texnologik va tashkiliy komponentlari o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari raqamli baholash samaradorligi texnologik imkoniyatlardan samarali foydalanish bilan bir qatorda, baholash mezonlarining shaffofligi, ma’lumotlarning ishonchliligi, jarayonlarning aniqligi va institutsional mexanizmlarning rivojlanganlik darajasi bilan ham chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatdi. Maqolaning ilmiy yangiligi sifatida taklif etilgan DASM–Skills modeli baholash tizimining rivojlanish darajasini aniqlash, boshqaruv qarorlarini ilmiy asoslash, baholash sifatini oshirish hamda inson kapitalining raqobatbardoshligini mustahkamlashga xizmat qiluvchi amaliy vosita sifatida shakllantirilgan
O‘ZBEKISTON BANK SEKTORIDA MOLIYAVIY JINOYATLARGA QARSHI KURASHISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Ushbu maqolada sun’iy intellektning O‘zbekiston bank sektorida moliyaviy jinoyatlarni aniqlash, oldini olish va tergov qilishdagi imkoniyatlari tahlil qilinadi. Unda O‘zbekistonning amaldagi bank va tartibga solish muhiti, shuningdek, jinoiy daromadlarni legallashtirish, firibgarlik va sanksiyalarga rioya qilishda SI texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha xalqaro tajriba va empirik dalillar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekiston banklari va tartibga soluvchi organlari uchun SIni joriy etish bosqichlari, ma’lumotlar va boshqaruv talablari, tajriba loyihalari hamda xarajat va foyda masalalari yuzasidan amaliy tavsiyalar beriladi. Maqolada global banklar tajribasi asosida SIning afzalliklari va cheklovlari yoritilib, O‘zbekiston sharoitiga mos istiqbolli yechimlar taklif etiladi
SURXONDARYO VILOYATIDA TURIZM INFRATUZILMASINING HUDUDIY RIVOJLANISH DARAJASINI QIYOSIY BAHOLASH
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatida turizm infratuzilmasiga investitsiyalarni jalb etishning amaldagi holati va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi hududda turizm infratuzilmasining shakllanish jarayonlarini, investitsion faollikni hamda joylashtirish vositalari va turistik xizmatlar ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlarni baholashdan iborat. Tadqiqotda statistik tahlil, dinamik qatorlar tahlili, qiyosiy va tarkibiy tahlil hamda grafi k usullardan foydalanilgan. Tahlil natijalari 2020–2024-yillarda viloyatda mehmonxona va boshqa joylashtirish vositalari soni, ularda xizmat ko‘rsatilgan shaxslar hajmi hamda ixtisoslashtirilgan va individual joylashtirish obyektlari ko‘rsatkichlarida ijobiy o‘sish tendensiyasi shakllanganini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, turizm infratuzilmasining ayrim hududlarda yuqori darajada jamlangani va tumanlar o‘rtasida rivojlanish tafovutlari mavjudligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari asosida turizm infratuzilmasiga jalb qilinayotgan investitsiyalarni hududiy diversifi katsiya qilish, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish, muqobil moliyalashtirish manbalaridan foydalanish hamda investitsiya loyihalari samaradorligini muntazam monitoring qilish bo‘yicha taklifl ar ishlab chiqilgan.
ZAMONAVIY TO‘LOV TIZIMLARINING INSTITUTSIONAL RIVOJLANISHINI STRATEGIK BOSHQARISH MEXANIZMLARI
Mazkur maqolada zamonaviy to‘lov tizimlarining institutsional rivojlanishini strategik boshqarishning nazariy-uslubiy asoslari hamda amaliy mexanizmlari chuqur tahlil qilinadi. Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi, moliyaviy texnologiyalar, ochiq bank, markaziy banklarning raqamli valyutalari, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar va platformali iqtisodiyotning kengayishi sharoitida to‘lov tizimlari milliy moliya infratuzilmasining strategik elementi sifatida yangi institutsional yondashuvlarni talab etayotgani asoslab beriladi. Tadqiqotda to‘lov tizimlarining institutsional rivojlanishiga ta’sir etuvchi huquqiy-me’yoriy, tashkiliy, texnologik, iqtisodiy va boshqaruv omillari tizimli ravishda baholanib, ularning o‘zaro integratsiyasini ta’minlovchi strategik boshqaruv mexanizmlarining konseptual modeli ishlab chiqiladi. Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida to‘lov tizimlari boshqaruvida institutsional moslashuvchanlik, manfaatdor tomonlar hamkorligi, innovatsion boshqaruv vositalari hamda raqamli transformatsiya jarayonlarini uyg‘unlashtirishning ustuvor yo‘nalishlari aniqlanadi
TEXNOLOGIK AVLOD ALMASHINISHI SHAROITIDA ALOQA KORXONALARI TOVAR-MODDIY ZAXIRALARINING QADRSIZLANISHINI HISOBGA OLISH USLUBIYATINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada texnologik avlodning almashinishi (3G tarmog‘ini berkitish, 4G ni kengaytirish va 5G ni tijoriy ishga tushirish) natijasida funksional jihatdan qadrsizlangan telekommunikatsiya uskunalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish uslubiyatini takomillashtirish masalalari tadqiq etilgan. BHXS 36 “Aktivlarning qadrsizlanishi” talablariga mos holda aloqa sohasiga xos qadrsizlanish belgilarini aniqlash tizimi ishlab chiqilgan hamda tovar-moddiy zaxiralarni realizatsiya qilishning sof qiymatigacha (NRV) arzonlashtirishning tarmoq avlodi koeffitsiyenti (kₙ)ga asoslangan uslubiyati taklif etilgan. Mazkur koeffitsiyent 5G uskunalari uchun 0, 4G/LTE uskunalari uchun 0,15–0,30, 3G uskunalari uchun 0,50–0,80 hamda CDMA va boshqa eskirgan avlod uskunalari uchun 0,80–0,90 oralig‘ida belgilanib, eskirish diskontini tizimli hisoblash imkonini beradi. “O‘zbektelekom” aksiyadorlik kompaniyasining empirik ma’lumotlari asosida NRVni hisoblash, arzonlashtirishni buxgalteriya o‘tkazmalarida aks ettirish hamda keyingi davrlarda uni tiklash tartibi amaliy misollarda yoritilgan
SANOAT KORXONALARINING INNOVATSION RIVOJLANISH DARAJASINI ANFIS ASOSIDA MODELLASHTIRISH
Maqolada moslashuvchan neyro-fuzzy inference tizimi (ANFIS) asosida sanoat korxonalarining innovatsion rivojlanish darajasini modellashtirish masalasi ko‘rib chiqilgan. Takagi-Sugeno turidagi qoidalar bazasi va gibrid o‘qitish algoritmi (eng kichik kvadratlar va orqaga tarqalish usullari kombinatsiyasi) qo‘llanilgan holda model qurilgan va Qashqadaryo viloyati sanoat korxonalari ma’lumotlarida sinovdan o‘tkazilgan.
O‘ZBEKISTONDA KICHIK BIZNESNING RAQAMLI RIVOJLANISHINI BAHOLASH: O‘ZSME-DDI MODULINING METODOLOGIYASI VA AMALIY JORIY ETISH MEXANIZMI
Maqolada O‘zbekiston kichik va o‘rta korxonalarining raqamli rivojlanishini baholashga mo‘ljallangan O‘zSME-DDI modulining takomillashtirilgan metodologiyasi taklif etiladi. Adabiyotlar tahlilida DESI, NRI, IMD World Digital Competitiveness, OECD Going Digital kabi makroindekslar hamda Westerman, McKinsey, Forrester va boshqa korporativ raqamli yetuklik modellari qiyoslandi. Ularning kuchli tomonlari saqlangan holda kichik biznes uchun tushunarli, tekshiriladigan va tarmoqqa moslashuvchan yondashuv ishlab chiqildi. Asosiy modul 7 o‘lcham va 28 indikatorni qamrab oladi va indikatorlar 0–4 ballik xulqiy shkala orqali baholanib, 0–100 oralig‘idagi kompozit indeksga aylantiriladi. Korxonaning ichki raqamli yetukligi hududiy raqamli muhitdan ajratiladi, AI, IoT, R&D va raqamli eksport kabi ilg‘or ko‘rsatkichlar esa qo‘shimcha tarmoq moduliga chiqariladi. Maqolada baholashning cheklovlari, ma’lumotlarni tekshirish tartibi va bosqichma-bosqich joriy etish mexanizmi ilmiy jihatdan asoslanadi
ISLOM MOLIYASI TAMOYILLARINING IQTISODIY SAMARADORLIKNI TA’MINLASHDAGI AHAMIYATI
Mazkur maqolada islom moliyasining asosiy tamoyillari va ularning iqtisodiy mazmuni tahlil qilinadi. Xususan, riboni, g‘orar va maysirni cheklash, risk va foydani taqsimlash hamda moliyaviy operatsiyalarning real aktivlar bilan bog‘liqligi kabi tamoyillarning moliyaviy munosabatlarga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqot natijasida islomiy moliya instrumentlarini faqat islom moliyasiga muvofiqligi yoki an’anaviy moliyaviy ko‘rsatkichlari asosida emas, balki asosiy tamoyillarning amaliy realizatsiyasi va uning iqtisodiy natijalari asosida baholash zarurligi asoslanadi. Islom moliyasidagi cheklovlar iqtisodiy faoliyatni cheklaydimi yoki moliyaviy resurslarni real iqtisodiyotga yo‘naltirish orqali barqaror iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladimi, degan savolga javob beradi va shu maqsadda “tamoyil–instrument–iqtisodiy natija” o‘zaro bog‘liqligiga asoslangan baholash yondashuvi taklif etiladi.
ФАКТОРНЫЙ АНАЛИЗ КАК ИНСТРУМЕНТ ИССЛЕДОВАНИЯ ПРОИЗВОДСТВЕННОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ
Рассмотрены теоретические основы факторного анализа производственной эффективности предприятий в современных условиях трансформации промышленности. Раскрыта экономическая сущность производственной эффективности как комплексной характеристики результатов функционирования предприятия, отражающей степень рационального использования материальных, трудовых, финансовых, инновационных и информационных ресурсов. Обоснована необходимость применения системного и комплексного подходов к исследованию факторов, определяющих эффективность производственной деятельности предприятий в условиях цифровизации, инновационного развития, усиления конкуренции и перехода к принципам устойчивого развития
YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA MA’LUMOTLAR TAHLILINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH
Mazkur maqolada mamlakatda yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish sohasida amalga oshirilayotgan ishlar natijasida erishilgan ijobiy natijalar tahlil qilinib, amalda qo‘llanilayotgan usul va vositalar yashirin aylanmalar hajmi va ularning natijasida yuzaga kelayotgan budjet yo‘qotishlari miqdorini aniqlash imkonini bermasligi ilmiy asoslantirilgan. Shuningdek, mavjud xalqaro standartlar va usullarning qisqacha tahlili orqali yashirin iqtisodiyotning murakkab fenomenini o‘lchamga solish hamda aniq hisob-kitoblarni amalga oshirishda zamonaviy raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash uchun jarayonni matematik modellashtirishning afzalligi bo‘yicha tahliliy ma’lumotlar berilgan. Fikrlarning tasdig‘i rasmiy manbalarda keltirilgan axborotlar bilan isbotlangan va kelgusida muammoning aniq yechimiga erishish uchun ishlab chiqilgan tavsiyalarni keng qo‘llashning ahamiyati atroflicha yoritib berilgan
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINI QO‘LLAB-QUVVATLASH, ULARNI MOLIYALASHTIRISHNI RAG‘BATLANTIRISH BO‘YICHA CHORA-TADBIRLARNING ASOSIY YO‘NALISHLARI
Ushbu maqolada kichik biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlash, ularni moliyalashtirishni rag‘batlantirish bo‘yicha chora-tadbirlarning asosiy yo‘nalishlari o‘rganilgan. Olib borilgan tahlil natijalari Andijon viloyati kichik biznes subyektlarining moliyaviy ta’minoti tizimini yanada takomillashtirish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatdi. Muhim yo‘nalishlardan biri tashqi moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish bo‘lib, hozirgi vaqtda bank kreditlari muhim o‘rin egallaydi, muqobil moliyalashtirish usullari, jumladan, lizing, faktoring, venchur kapital, savdo krediti, ombor tilxati va jamoaviy moliyalashtirish (kraudfanding) esa viloyat miqyosida yanada rivojlantirish uchun salmoqli imkoniyatlarga ega. Ushbu maqolada kichik biznes subyektlarini qo‘llabquvvatlash, ularni moliyalashtirishni rag‘batlantirish bo‘yicha chora-tadbirlarning asosiy yo‘nalishlari hamda ilmiy asoslangan takliflar bayon etilgan.
MEHMONXONA XO‘JALIKLARI SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING INTEGRAL MEXANIZMI VA EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH
Maqolada mehmonxona xo‘jaliklari samaradorligini baholashning integral mexanizmi — Mehmonxona Samaradorligi Integral Indeksi (MSII), ko‘p omilli deterministik-stoxastik ekonometrik model hamda samaradorlikni prognozlashtirish tizimi ishlab chiqilgan. MSII uch darajali tuzilmaga (xususiy ko‘rsatkichlar → besh guruh indeksi → MSII) va besh bosqichli metodologiyaga asoslanadi. Ekonometrik model deterministik (zanjirli almashtirish) va stoxastik (regression hamda SFA) komponentlarni uyg‘unlashtiradi; shartli misolda o‘rin bandligi, xizmat sifati va mehnat unumdorligining rentabellikka ijobiy ta’siri aniqlandi (R² = 0,82). 2030-yilgacha bo‘lgan ssenariy prognoziga ko‘ra, MSII inersion ssenariyda ≈0,72, maqsadli ssenariyda ≈0,80 va optimistik ssenariyda ≈0,85 darajaga yetishi mumkin, bu samaradorlikni oshirish chora-tadbirlarining hal qiluvchi ahamiyatini ko‘rsatadi
NOMODDIY AKTIVLAR BO‘YICHA OSHKORALIKNI TAKOMILLASHTIRISH VA MILLIY HISOBNI XALQARO STANDARTLAR BILAN UYGʻUNLASHTIRISH
Maqolada axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasi nomoddiy aktivlari bo‘yicha moliyaviy hisobotda axborotni oshkora qilish va milliy buxgalteriya hisobi (BHMS) hamda audit amaliyotini xalqaro standartlar (MHXS, ISA) bilan uyg‘unlashtirish muammosi ko‘rib chiqiladi. Amaldagi 7-sonli BHMS oshkoralik talablarining cheklanganligi va tan olinmagan resurslar (intellektual kapital, brend) umuman yoritilmasligi moliyaviy hisobotda axborot tafovutini yuzaga keltirishi asoslanadi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida qiyosiy tahlil, tizimlashtirish va modellashtirish usullari qo‘llanilgan. Natijada milliy va xalqaro standartlarning qiyosiy tahlili asosida to‘rt yo‘nalishli uyg‘unlashtirish dasturi hamda uch darajali oshkoralik tizimi (majburiy, qo‘shimcha, ixtiyoriy) ishlab chiqildi. Ilmiy yangilik ushbu majmua dissertatsiyaning oldingi olti ilmiy natijasini — tasnifdan uzluksiz auditgacha — yagona uyg‘unlashtirish doirasida birlashtirishda namoyon bo‘ladi
SANOATLASHTIRISH ORQALI MILLIY IQTISODIYOT RAQOBATBARDOSHLIGINI TA’MINLASHDA UNUMDORLIK OMILI
Ushbu maqolada sanoatlashtirish orqali milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligini ta’minlashda unumdorlik omilining hal qiluvchi roli 2016–2025-yillar rasmiy statistik ma’lumotlari asosida tahlil qilingan. Tadqiqotda raqobatbardoshlik past narx, yuqori eksport yoki katta bozor ulushi kabi tashqi ko‘rinishlar bilan emas, balki uning yagona barqaror manbai, ya’ni unumdorlik bilan aniqlanishi asoslangan. Ishlab chiqarish sanoatida xodim boshiga qo‘shilgan qiymat 2016–2025-yillarda to‘qqiz barobardan ortiq oshgani holda, sanoatning yuqori texnologiyali tarkibi 2018-yildagi 29,2 foizdan 2025-yilda 20,7 foizga tushgani, ya’ni unumdorlik o‘sishi asosan kapital jihozlanish va narx omili hisobiga yuzaga kelgani ko‘rsatilgan. Tahlil asosida raqobatbardoshlik siyosatini bevosita ko‘rsatkichlardan ularning haqiqiy manbai bo‘lgan texnologik salohiyat, kadrlar malakasi va innovatsiya qobiliyatiga yo‘naltirish zarurligi asoslangan
INNOVATSION O‘ZGARISHLAR ASOSIDA AHOLI FAROVONLIGINI OSHIRISHNING 2030-YILGACHA MO‘LJALLANGAN PROGNOZ SSENARIYLARI VA ULARNING SEZGIRLIK TAHLILI
Maqolada innovatsion o‘zgarishlar asosida kambag‘allikni qisqartirish va aholi farovonligini oshirishning 2030-yilgacha mo‘ljallangan prognoz ssenariylari ishlab chiqiladi. Prognoz uslubiyati ekonometrik model asosida baholangan uzoq muddatli elastikliklarni ssenariy yondashuvi bilan birlashtiradi. Bazaviy (55%), optimistik (25%) va pessimistik (20%) ssenariylar bo‘yicha kambag‘allik darajasi, ekstremal kambag‘allik, Jini koeffitsiyenti, inson taraqqiyoti va moliyaviy inklyuziya indekslarining trayektoriyalari hisoblanadi hamda ehtimollik bilan vaznlangan kutilayotgan qiymat aniqlanadi. Sezgirlik tahlili (tornado diagrammasi) prognoz noaniqligining asosiy manbalari inersiya koeffitsiyenti va dasturning amalga oshirilish darajasi ekanini ko‘rsatadi, bu esa strategiya muvaffaqiyatining hal qiluvchi sharti amalga oshirish intizomi ekani to‘g‘risidagi xulosani miqdoriy asoslaydi.
ЭКОНОМЕТРИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ЭНЕРГЕТИЧЕСКОЙ УЯЗВИМОСТИ СТРАН ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ И СТРУКТУРНОЙ ТРАНСФОРМАЦИИ
Статья посвящена количественной оценке энергетической уязвимости стран Центральной Азии в условиях цифровой и структурной трансформации. Актуальность работы обусловлена различиями энергетических систем региона и необходимостью комплексной оценки их устойчивости. Цель исследования — сформировать интегральный индекс энергетической уязвимости (EV) и оценить его связь с экономической сложностью, цифровизацией и природной ресурсной рентой. Эмпирическая база включает данные World Development Indicators и Harvard Growth Lab; исходная статистическая выгрузка содержит наблюдения до 2025 г. Сопоставимый расчёт EV выполнен по наблюдениям, для которых одновременно доступны все компоненты индекса. Для нормализации применён метод min–max, для эконометрической оценки — панельные модели с фиксированными и случайными эффектами и тест Хаусмана. Результаты показывают существенную межстрановую дифференциацию энергетической уязвимости и статистически значимую положительную связь EV с экономической сложностью. Коэффициент цифровизации имеет отрицательное направление, но не достигает статистической значимости в основной спецификации. Полученные результаты обосновывают необходимость сочетания цифровой модернизации с диверсификацией энергетического баланса, развитием возобновляемых источников энергии и повышением энергоэффективности.
TIJORAT BANKLARI BIZNES MODELINING RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI: ZAMONAVIY TENDENSIYALAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklari biznes modellarining transformatsiyasi, uning asosiy yo‘nalishlari va zamonaviy rivojlanish istiqbollari tahlil qilingan. Bank tizimida sun’iy intellekt, Big Data, bulutli texnologiyalar, Open Banking va FinTech kabi raqamli yechimlarning joriy etilishi natijasida yuzaga kelayotgan o‘zgarishlar kompleks baholangan. Xalqaro va milliy bank amaliyotidagi raqamlashtirish jarayonlari o‘rganilib, tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish, mijozlarga ko‘rsatiladigan xizmatlar sifatini yaxshilash hamda raqamli ekotizimlarni rivojlantirishga qaratilgan ilmiy-amaliy taklif va xulosalar ishlab chiqilgan.
OLIY TA’LIMDA RAQAMLI EKOTIZIMNI SHAKLLANTIRISHDAGI XAVF-XATARLAR (RISKLAR) VA BOSHQARUV MUAMMOLARI
nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqotda normativ qoida, vakolat va javobgarlik, biznesjarayon, axborot tizimi, ma’lumot, integratsiya, tahlil va boshqaruv qarori o‘rtasidagi bog‘liqlik asosiy tahlil zanjiri sifatida qabul qilingan. Raqamli kompetensiyalar, kiberxavfsizlik, texnik barqarorlik, moliyalashtirish, inson omili va sun’iy intellektdan foydalanish bilan bog‘liq risklar ko‘rib chiqiladi. Natijada risklarni operatsion, taktik va strategik darajalarda boshqarish, RACI va SLA asosida javobgarlikni aniqlashtirish, xavfsizlikni texnik, ma’lumotlar va institutsional darajalarda tashkil etish, AI tizimlarida human-in-the-loop tamoyilini saqlash hamda eskalatsiya mexanizmini shakllantirish zarurligi asoslangan
НЕКОТОРЫЕ ВОПРОСЫ РАЗВИТИЯ ДИСТАНЦИОННОГО БАНКОВСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ
На основе анализа передового опыта развитых стран, а также теоретических взглядов зарубежных экономистов в области банковских инноваций исследованы актуальные вопросы внедрения и развития дистанционного банковского обслуживания в Узбекистане. Рассмотрены современные формы дистанционных банковских услуг, возможности применения финансовых и цифровых технологий а также направления расширения инновационных подходов в деятельности коммерческих банков. По результатам анализа сформулированы научные выводы, практические предложения и рекомендации, направленные на дальнейшее развитие дистанционного банковского обслуживания в Узбекистане
YASHIL IQTISODIYOT SHAROITIDA AVTOTRANSPORT XIZMATLARI BOZORINING RAQOBATBARDOSHLIGINI EKOLOGIK-IQTISODIY OMILLAR ASOSIDA OSHIRISH YO‘LLARI
Maqolada O‘zbekiston avtotransport xizmatlari bozorining 2017–2025-yillardagi rivojlanish dinamikasi yashil iqtisodiyot konsepsiyasi bilan uyg‘un holda tadqiq etilgan. Rasmiy statistik ma’lumotlar asosida avtotransport xizmatlari hajmi, jami transport xizmatlaridagi ulushi, yillik o‘sish sur’atlari va tarkibiy o‘zgarishlar baholangan. Avtotransport xizmatlari bozorida raqobatbardoshlikni oshirishning ekologik, iqtisodiy, texnologik va institutsional omillari tizimlashtirilgan. Muallif tomonidan ekologik samaradorlik, iqtisodiy natijadorlik, texnologik-raqamli rivojlanish hamda xizmat sifati ko‘rsatkichlarini integratsiyalovchi “Yashil raqobatbardoshlik indeksi” (YRI) konseptual modeli taklif etilgan. Transport parkini ekologik modernizatsiya qilish, raqamli logistika va telematika, elektromobil quvvatlash infratuzilmasi, yashil moliyalashtirish va ekologik rag‘batlantirish vositalarini o‘zaro bog‘liq mexanizm sifatida qo‘llash bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
TIJORAT BANKLARIDA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINI KREDITLASH SAMARADORLIGINI BAHOLASH VA UNI OSHIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI
Maqolada tijorat banklarida tadbirkorlik subyektlarini kreditlash samaradorligini baholashning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Kreditlash samaradorligiga ta’sir etuvchi omillar, kredit portfeli sifati, qarz oluvchining to‘lovga layoqatliligi, kredit jarayonining tezkorligi va raqamlashtirish darajasi tizimlashtirilgan. Tadbirkorlik subyektlarini kreditlashni kompleks baholash uchun moliyaviy, risk, operatsion va mijozga yo‘naltirilgan ko‘rsatkichlardan foydalanish taklif etilgan. Shuningdek, kredit skoringini takomillashtirish, raqamli kreditlash kanallarini kengaytirish, riskka asoslangan narxlash va kreditdan keyingi monitoringni kuchaytirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
TRADE OPENNESS AND ECONOMIC COMPETITIVENESS IN DEVELOPING ECONOMIES: A PANEL DATA ANALYSIS WITH POLICY IMPLICATIONS FOR UZBEKISTAN
This article presents the core empirical component of a broader research on trade policy and economic competitiveness, focusing on the causal relationship between trade policy instruments and manufacturing competitiveness in developing economies. Using a balanced panel of six countries (China, Turkey, Indonesia, India, Malaysia, and Vietnam) over 2004–2023 (119 observations), a Fixed Effects model with White cross-section (period cluster) robust standard errors is estimated, selected over a Random Effects alternative by the Hausman specification test (χ² = 1025.36, p < 0.001). The robust model explains 91.78% of the variance in manufacturing value added (F = 120.61, p < 0.001). Trade openness is the strongest positive determinant (β = 0.098, p < 0.01), while GDP per capita is negatively significant (β = -0.0003, p < 0.01), consistent with structural transformation theory; tariff rates, FDI inflow, and tertiary school enrollment are statistically insignificant. Building on these findings and the comparative institutional experiences of China and Turkey, the article derives policy recommendations for Uzbekistan, emphasizing WTO accession, rationalized (rather than blanket) tariff protection, efficiency-seeking FDI, and targeted industrial upgrading.
CHORVACHILIK MAHSULOTLARI ISHLAB CHIQARISH, YER RESURSLARIDAN FOYDALANISH VA AHOLINING XARID QOBILIYATI MUVOFIQLIGINI BAHOLASH
Maqolada 2009–2025-yillar statistik maʼlumotlari asosida hududda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarish dinamikasi, uning qishloq xoʻjaligi umumiy hajmidagi ulushi hamda yer resurslari (paxta maydonlari, ozuqa ekinlari, tomorqa yerlari va yaylovlar) bilan taʼminlanganlik darajasi tahlil qilingan. Chorvachilik mahsulotlari hajmi bilan aholining isteʼmol xarajatlari oʻrtasidagi bogʻliqlik baholanib, ozuqa bazasining cheklanganligi sharoitida ishlab chiqarishning aholi xarid qobiliyatiga mosligini taʼminlash yoʻnalishlari asoslangan. Yaylov maydonlarining qisqarishi va ozuqa ekinlari maydonining deyarli oʻzgarmasligi sharoitida chorvachilikni intensiv rivojlantirish boʻyicha takliflar berilgan
ИННОВАЦИОННЫЙ МЕНЕДЖМЕНТ СТРАХОВЫХ КОМПАНИЙ КАК ФАКТОР РАЗВИТИЯ СТРАХОВОГО РЫНКА
Статья посвящена роли инновационного менеджмента страховых компаний в развитии страхового рынка. Актуальность исследования обусловлена ускоренной цифровой трансформацией страховой отрасли и сохраняющимся методологическим разрывом в оценке инновационной активности страховщиков на развивающихся рынках, включая Узбекистан. Методология построена на критическом обобщении эмпирических исследований и открытых статистических данных. Установлено, что инновационная активность страховщика связана с его финансовыми результатами через системный управленческий подход, а не отдельные технологические решения; рост страхового рынка Узбекистана сопровождается расширением цифровых каналов продаж по траектории, схожей с более зрелыми рынками; на межстрановом уровне инновационный потенциал экономики выступает устойчивым, но отложенным во времени фактором глубины страхового рынка. Сформулированы практические рекомендации по совершенствованию инновационного менеджмента страховых компаний.
TIJORAT BANKLARIDA FOIZ SIYOSATI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING AMALIY JIHATLARI
Mazkur maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida foiz siyosatining amaliy holati hamda Markaziy bank monetar siyosatining tijorat banklari kredit foiz stavkalariga uzatilish samaradorligi tadqiq etilgan. Tadqiqotda 2020–2025-yillar davomida shakllantirilgan oylik statistik ma’lumotlar asosida Markaziy bankning asosiy stavkasi va yuridik shaxslarga ajratilgan uzoq muddatli kreditlarning o‘rtacha tortilgan foiz stavkasi o‘rtasidagi bog‘liqlik ekonometrik jihatdan baholangan. Tadqiqot metodologiyasi sifatida ARDL (Autoregressive Distributed Lag) modeli va unga asoslangan Bounds testi hamda Error Correction Model qo‘llanilgan. Mazkur yondashuv orqali asosiy stavka o‘zgarishlarining kredit foiz stavkalariga qisqa va uzoq muddatli ta’siri, foiz stavkasi pass-through koeffi tsienti hamda muvozanat holatiga qaytish tezligini aniqlash nazarda tutilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston sharoitida monetar siyosatning foiz kanali orqali tijorat banklari kredit stavkalariga ta’sirining kuchi va tezligini baholash, shuningdek, banklarning foiz siyosatini takomillashtirish bo‘yicha amaliy xulosalar ishlab chiqish imkonini beradi.
XALQARO KREDIT LINIYALARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Jahon moliya amaliyotida tashqi kapitalni va xalqaro institutlar resurslarini mamlakat iqtisodiyotiga integratsiya qilishning eng samarali va keng tarqalgan mexanizmi — bu xorijiy kredit liniyalari hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, milliy iqtisodiy tizimning barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlash uchun tashqi moliyaviy dasturlarni jalb etish ko‘lamini kengaytirish hamda ushbu investitsion resurslardan oqilona foydalanish tizimini yo‘lga qo‘yish bugungi kunda alohida dolzarblik kasb etmoqda. Mazkur tadqiqot ishida O‘zbekiston iqtisodiyotining real sektoriga xalqaro kredit liniyalarini safarbar etish jarayonlarini modernizatsiya qilish va ushbu amaliyotni yanada takomillashtirishga qaratilgan fundamental ilmiy taklif hamda tavsiyalar ishlab chiqilgan.
ОРГАНИЗАЦИОННО-ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К СОВЕРШЕНСТВОВАНИЮ УЧЁТА И АНАЛИЗА ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УСЛУГ В НЕГОСУДАРСТВЕННЫХ ВЫСШИХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ
Исследование посвящено совершенствованию системы учета и анализа образовательных услуг в негосударственных организациях высшего образования Республики Узбекистан. Актуальность исследования обусловлена расширением сети негосударственных организаций высшего образования, повышением требований к качеству образовательных услуг, а также необходимостью совершенствования информационного обеспечения для принятия управленческих решений.
TOSHKENT VILOYATIDA ISHLAB CHIQARISH SOHASIDA KICHIK BIZNESNING RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA HUDUDIY DIFFERENSIATSIYASI.
Maqolada Toshkent viloyati ishlab chiqarish sohasida kichik biznesning rivojlanish tendensiyalari va hududiy differensiatsiyasi baholangan. Tadqiqotning maqsadi kichik biznes sanoat mahsuloti hajmi, jami sanoatdagi ulushi, investitsiya faolligi va hududiy ixtisoslashuv o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashdan iborat. Dinamik, qiyosiy, tarkibiy va indeks usullari qo‘llanildi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, kichik tadbirkorlik subyektlari sanoat mahsuloti 2024-yil yanvar–martda 5 602,7 mlrd so‘mdan 2025-yilning shu davrida 7 946,8 mlrd so‘mga yetgan. Nominal hajm 41,8 foizga oshgan bo‘lsa-da, narx va statistik metodologiya ta’sirini hisobga olgan rasmiy o‘sish sur’ati 104,3 foizni tashkil etgan; kichik biznesning jami sanoatdagi ulushi 26,0 foiz bo‘lgan. Natijalar sanoat faolligi transport-logistika, energiya va yirik korxonalar buyurtmalariga yaqin hududlarda yuqori, resurs va bozorga kirish cheklangan tumanlarda esa pastroq bo‘lishini ko‘rsatadi. Hududlarni “sanoat yadrosi”, “agrosanoat qayta ishlash”, “Toshkent aglomeratsiyasi ta’siri” va “sanoatlashuv zaxirasi” guruhlariga ajratish taklif qilindi.
IJTIMOIY-IQTISODIY ADOLATNI TA’MINLASHDA SINERGETIK YONDASHUV: ZANJIRLI ADOLAT KONSEPSIYASI
Maqolada ijtimoiy-iqtisodiy adolatni tadqiq etishga sinergetik yondashuvning nazariy va metodologik imkoniyatlari asoslangan. Ijtimoiy-iqtisodiy adolat o‘zaro ta’sir qiluvchi iqtisodiy, ijtimoiy va institutsional munosabatlardan tashkil topgan ochiq va murakkab tizim sifatida talqin qilingan. Sinergetikaning tizimlilik, nochiziqlik, o‘zaro bog‘liqlik, qayta aloqa, o‘z-o‘zini tashkil etish va emerjentlik tamoyillari adolat munosabatlariga moslashtirilgan. Muallif tomonidan “sinergetik adolat” va uning amal qilish mexanizmi sifatida “zanjirli adolat” tushunchalari taklif etilgan. Zanjirli adolat mulk, imkoniyat, mehnat, taqsimot, ayirboshlash, soliq-byudjet, iste’mol, jamg‘arish va investitsiya munosabatlaridagi adolatning o‘zaro ta’siri asosida umumiy ijtimoiy-iqtisodiy natija shakllanishini ifodalaydi. Adolatning bir bo‘g‘inidagi institutsional nomutanosiblik keyingi bo‘g‘inlarga tarqalishi, aksincha, muvofiqlashtirilgan adolat mexanizmlari sinergetik ijobiy natija keltirib chiqarishi asoslangan
AQLLI SHAHAR TIZIMIDA IJTIMOIY SOHA BOSHQARUVI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMLARI
Aqlli shahar tizimida ijtimoiy soha boshqaruvi samaradorligini oshirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida institutsional, iqtisodiy va axborot konturlarini o‘zaro integratsiyalovchi uch qatlamli model ishlab chiqilgan. Xalqaro baholash mezonlari, milliy normativ-huquqiy hujjatlar va rasmiy statistik manbalar qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari raqamli infratuzilmani rivojlantirish, idoralararo ma’lumotlar almashinuvini takomillashtirish, proaktiv xizmatlarni kengaytirish, fuqarolar ishtirokini kuchaytirish va resurslardan oqilona foydalanish ijtimoiy xizmatlar samaradorligini oshirishini ko‘rsatgan. Taklif etilgan mexanizm boshqaruv jarayonlarini muvofiqlashtirish, xizmatlarning manzilliligini kuchaytirish, monitoring tizimini takomillashtirish hamda natijalarni o‘lchanadigan ko‘rsatkichlar asosida baholash uchun ilmiy-amaliy asos yaratadi. Shuningdek, model ijtimoiy xizmatlar sifatini oshirish, hududiy ehtiyojlarni aniqroq hisobga olish va boshqaruv qarorlarini ma’lumotlarga asoslangan holda shakllantirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Mazkur yondashuv tizimning barqarorligi, shaffofligi va foydalanuvchilarga yo‘naltirilganligini kuchaytirishga xizmat qiladi
QO‘SHILGAN QIYMATNI TAQSIMLASHNING SAMARALI SOLIQ MEXANIZMIGA OID XORIJ TAJRIBALARI
Raqamlashtirish soliq organlariga soliq to‘lovchilar uchun elektron hisobotlarni shakllantirish va taqdim etish imkoniyatlarini yaratish, elektron xizmatlar ko‘rsatish, shuningdek, ularning bojxona operatsiyalari va xo‘jalik faoliyati ustidan samarali nazoratni amalga oshirish imkonini beradi. Davlat boshqaruvi tizimlarida raqamli texnologiyalardan foydalanish ko‘lami yildan-yilga kengayib bormoqda. Hozirgi kunda aksariyat davlat organlari, jumladan, soliq organlari rasmiy veb-saytlar va avtomatlashtirilgan axborot tizimlariga ega. Soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash va undirish jarayonlarining shaffofligini oshirish, qo‘shilgan qiymat zanjirini kuzatish hamda soliq nazorati samaradorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘ZBEKISTONNING “YASHIL IQTISODIYOT” TIZIMIGA O‘TISH ZARURIYATI VA XIZMATLAR SOHASI UCHUN IQTISODIY AHAMIYATI
Cheklangan resurslardan oqilona foydalanish, barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, “sof texnologiyalar”ga nisbatan innovatsion yondashuvni kuchaytirish, “yashil iqtisodiyot”ni shakllantirish muammolari xalqaro iqtisodiy, ekologik va investitsion forumlarda muntazam ravishda muhokama etib kelinmoqda. Maqolada muallif O‘zbekistonning “yashil iqtisodiyot” tizimiga o‘tish zaruriyati va uning xizmatlar sohasi uchun iqtisodiy ahamiyatini ilmiy dalillar asosida yoritib bergan
OLIY TA’LIM TASHKILOTLARIDA AKADEMIK FAOLIYATNI BOSHQARISHNING NAZARIY VA METODOLOGIK ASOSLARI
Mazkur tadqiqotda oliy ta’lim tashkilotlarida akademik faoliyatni boshqarishning nazariy va metodologik asoslari kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotda akademik boshqaruvning zamonaviy konsepsiyalari, oliy ta’lim tizimida boshqaruv samaradorligini oshirish omillari, sifat menejmenti, raqamli transformatsiya, akademik rejalashtirish hamda ta’lim jarayonlarini boshqarishning innovatsion mexanizmlari yoritilgan. Shuningdek, xalqaro tajribalar tahlili asosida oliy ta’lim muassasalarida akademik faoliyatni samarali tashkil etishning nazariy yondashuvlari va metodologik tamoyillari umumlashtirilgan. Tadqiqot natijalari oliy ta’lim tashkilotlarida akademik boshqaruv tizimini takomillashtirish, ta’lim sifati va boshqaruv samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
YOSHLARNING RAQAMLI MEHNAT PLATFORMALARIDA BARQAROR BANDLIGINI RISKKA ASOSLANGAN STRATEGIK BOSHQARISH
Maqolada yoshlarni raqamli mehnat platformalariga ro‘yxatdan o‘tkazishni bandlik natijasi deb qabul qilish yetarli emasligi, platformaviy mehnatni sof daromad, buyurtmalar barqarorligi, algoritmik qarorlar, komissiyalar, kiberxavf, ijtimoiy himoya va platformaga qaramlik risklari asosida boshqarish zarurati asoslangan. Jahonda onlayn gig mehnati ko‘lami, O‘zbekistonda internet qamrovining 2021–2025 yillardagi o‘sishi va kambag‘allikdan farovonlikka o‘tish siyosatining vazifalari tahlil qilingan. Integral platformaviy risk indeksi, riskka tuzatilgan sof raqamli daromad hamda barqaror platformaviy bandlik koeffitsiyenti taklif etilgan. Shartli 1000 nafarlik pilot kogorta bo‘yicha ssenariy hisob-kitobi riskka asoslangan akselerator 12 oylik barqaror bandlik ulushini 18 foizdan 39 foizgacha oshirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARIDA INNOVATSION BOSHQARUV TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
Raqamli iqtisodiyot sharoitida xizmat ko‘rsatish tarmoqlarida innovatsion boshqaruv tizimini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Innovatsion boshqaruv tizimining tarkibiy elementlari, xizmat ko‘rsatishning turli sohalaridagi raqamlashtirish darajasi o‘rtasidagi tafovutlar, tizimda mavjud dolzarb muammolar hamda innovatsion boshqaruv indeksi (IBI) va raqobatbardoshlik darajasi o‘rtasidagi statistik bog‘liqlik tahlil qilingan. Shuningdek, innovatsion boshqaruv tizimini takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlari aniqlanib, ularni amalga oshirish natijasida kutiladigan iqtisodiy samaralar ilmiy jihatdan asoslangan
HUDUDIY ISLOHOTLARNING IJTIMOIY-IQTISODIY NATIJADORLIGI: TAQQOSIY TAHLIL VA AMALIY KEYSLAR
Maqolada Yangi O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan hududiy ijtimoiyiqtisodiy islohotlar, xususan, kambag‘allikni qisqartirish va aholi bandligini oshirish borasida erishilgan natijalar tahlil qilingan. Tadqiqotda respublika miqyosidagi umumiy ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda Navoiy, Xorazm, Namangan, Buxoro, Samarqand, Jizzax va Sirdaryo viloyatlari, Qoraqalpog‘iston Respublikasi hamda Toshkent shahrida kambag‘allik darajasining o‘zgarishi qiyosiy o‘rganilgan. Shuningdek, Surxondaryo viloyatining Uzun va Denov tumanlari misolida ajratilgan moliyaviy resurslar, jalb qilingan investitsiyalar, tashkil etilgan korxonalar, amalga oshirilgan mikroloyihalar va aholi daromadlaridagi o‘zgarishlar tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi hududiy islohotlar samaradorligini statistik ma’lumotlar asosida baholash, hududlar o‘rtasidagi tafovutlarni aniqlash, natijalarga ta’sir etuvchi iqtisodiy va boshqaruv omillarini ochib berishdan iborat. Tahlil hududiy rivojlanish natijalari nafaqat ajratilgan moliyaviy resurslar hajmiga, balki hududning iqtisodiy sharoiti, resurslarning manzilli yo‘naltirilishi va mahalliy boshqaruv sifatiga ham bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu asosda hududiy dasturlarni natijaviy ko‘rsatkichlar bo‘yicha baholash, ma’lumotlar ochiqligini kengaytirish hamda hududlarning o‘ziga xos sharoitlarini hisobga olish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan
LOYIHA MENEJERLARINING SOFT SKILLS KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHNING LOYIHALAR IQTISODIY SAMARADORLIGIGA TA’SIRI
Mazkur maqolada loyiha menejerlarining soft skills (yumshoq ko‘nikmalar) kompetensiyalarini rivojlantirishning loyihalarning iqtisodiy samaradorligiga ta’siri kompleks ilmiy yondashuv asosida tadqiq etiladi. Tadqiqotda kommunikativ kompetensiya, liderlik, emotsional intellekt, nizolarni boshqarish, vaqtni boshqarish, moslashuvchanlik va jamoaviy ishlash kabi soft skills tarkibiy elementlarining loyiha muddatlari, byudjet intizomi, sifat ko‘rsatkichlari hamda investitsiyalar rentabelligi (ROI) darajasiga ta’siri nazariy va amaliy jihatdan yoritilgan. Xalqaro va mahalliy tajriba asosida soft skillsni rivojlantirish dasturlarining loyiha boshqaruvi samaradorligiga ta’sir etuvchi omillari tizimli ravishda tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida soft skills kompetensiyalari darajasi bilan loyihaning iqtisodiy natijadorligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni baholashga mo‘ljallangan integral model ishlab chiqilgan hamda loyiha menejerlarining yumshoq ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar taklif etilgan.
XORAZM VILOYATIDA YER BOZORI INFRATUZILMASINI TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI
Maqolada Xorazm viloyatida yer bozori infratuzilmasining amaldagi holati yer uchastkalarini xususiylashtirish ko‘rsatkichlari asosida tahlil qilingan. Arizalarni ko‘rib chiqish, orderlar berish, rad etish holatlari va tushgan mablag‘lar baholangan. Tahlil natijasida mavjud muammolar aniqlanib, yer bozori infratuzilmasini takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
MAKTABGACHA TA’LIM XIZMATLARINI GEYMIFIKATSIYALASH ASOSIDA TA’LIM SIFATI VA IQTISODIY SAMARADORLIKNI OSHIRISH
Maktabgacha ta’lim xizmatlarini geymifikatsiyalashning ta’lim sifati va iqtisodiy samaradorlikka ta’siri tahlil qilingan. Geymifikatsiyaning bolalarning o‘quv motivatsiyasi, faol ishtiroki, individual ta’lim trayektoriyasi hamda bilimlarni o‘zlashtirish jarayoniga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, raqamli platformalar, o‘yin elementlari va adaptiv tahlildan foydalanishning ta’lim xizmatlari sifatini oshirishdagi ahamiyati ilmiy jihatdan asoslangan. Geymifikatsiyani mikro, mezo va makro darajalarda joriy etish imkoniyatlari ko‘rib chiqilib, resurslardan samarali foydalanish, raqamli boshqaruvni takomillashtirish hamda ta’lim xizmatlarining raqobatbardoshligini oshirish yo‘nalishlari belgilangan
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA RAQAMLI PLATFORMALARDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY NATIJADORLIKKA TA’SIRINI BAHOLASH
Mazkur maqolada kichik biznes subyektlarida raqamli platformalardan foydalanishning iqtisodiy natijadorlikka ta’siri nazariy va uslubiy jihatdan baholangan. Tadqiqotda platforma iqtisodiyoti, tarmoq effektlari, tranzaksiya xarajatlari va texnologiyalarni o‘zlashtirishga oid yondashuvlar tizimlashtirilgan. Bozor qamrovini kengaytirish, xarajatlarni optimallashtirish va ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv raqamli platformalarning iqtisodiy natijadorlikka ta’sir etuvchi asosiy kanallari sifatida ajratilib, rasmiy statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilingan. Natijalar raqamli platformalardan foydalanish savdo imkoniyatlarini kengaytirish, tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish, boshqaruv sifatini yaxshilash va kichik biznes subyektlarining iqtisodiy natijadorligini oshirishga xizmat qilishini ko‘rsatgan. Taklif etilgan baholash sxemasi platformali savdoni hududiy va tarmoq kesimida o‘rganish, raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish hamda kichik korxonalarni maqsadli qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishlarini asoslash imkonini beradi. Elektron tijoratning jadal rivojlanishi platformali savdoning kichik biznes uchun yangi bozorlarga chiqish, logistika samaradorligini oshirish va barqaror daromad manbalarini shakllantirishdagi ahamiyatini tasdiqlaydi.
HUDUDLARNING IQTISODIY RIVOJLANISHIDA ISTE’MOLCHILAR HUQUQLARINI HIMOYA QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada hududlarning barqaror iqtisodiy rivojlanishida iste’molchilar huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirish masalasi empirik ma’lumotlar asosida tadqiq etilgan. Tadqiqot manbasi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasining Farg‘ona viloyati hududiy boshqarmasiga 2025-yil (n=4394) va 2026-yilning birinchi yarim yilligi (n=2359) davomida kelib tushgan murojaatlarning to‘liq bazasi xizmat qildi. Razvedkaviy ma’lumotlar tahlili (EDA), tavsifiy statistika (o‘rta arifmetik, dispersiya, standart og‘ish, o‘rtacha absolyut og‘ish, kvartillar va protsentillar), asimmetriya (skewness) hamda kvartillararo kenglik (IQR) usuli orqali chetlashuvchi qiymatlarni aniqlash metodlari qo‘llanildi. Natijalar murojaatlarning hududiy va tarmoq kesimidagi notekis taqsimotini, ko‘rib chiqish muddatining kuchli o‘ng asimmetriyasini va elektron savdo (marketpleys) segmentidagi murojaatlar ulushining ortib borayotganini ko‘rsatdi. Tadqiqot asosida hududiy darajada iste’molchilar huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirishga oid ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqildi
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕХАНИЗМОВ ГОСУДАРСТВЕННОГО РЕГУЛИРОВАНИЯ ЭКСПОРТА В УЗБЕКИСТАНЕ: ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ЭКСПОРТНОЙ АКТИВНОСТИ ПРЕДПРИЯТИЙ
Цель исследования состоит в выявлении факторов, связанных с участием предприятий Узбекистана в экспорте и интенсивностью экспортных продаж, а также в обосновании направлений совершенствования государственного регулирования и содействия экспорту. Эмпирической базой выступают микроданные Uzbekistan World Bank Enterprise Survey 2024, охватывающие 1 008 формальных частных предприятий. Экспортное участие оценивается с помощью взвешенных Logit- и Probit-моделей, а доля экспорта в общем объёме продаж — посредством fractional Logit и двухпредельной Tobit-модели. Применяются медианные выборочные веса Всемирного банка, робастные к гетероскедастичности стандартные ошибки, а также отраслевые и региональные контрольные переменные; устойчивость результатов проверяется с использованием альтернативных выборочных весов. Взвешенная доля экспортёров составляет 4,23%, а средняя доля экспорта в продажах действующих экспортёров — 39,55%. Наиболее устойчивую положительную связь с вероятностью участия в экспорте демонстрируют размер предприятия, иностранное участие, инновационная активность и наличие кредита либо кредитной линии. В предпочтительной Probit-модели удвоение занятости связано с увеличением вероятности экспорта на 0,88 процентного пункта, инновационная активность — на 3,15 п.п., а наличие кредита — на 3,87 п.п. Показатели времени руководства, затрачиваемого на выполнение регуляторных требований, налогового администрирования и лицензирования не демонстрируют статистически устойчивого самостоятельного эффекта после учёта характеристик предприятия, отрасли и региона. Полученные результаты свидетельствуют о целесообразности перехода от широких и фрагментарных компенсационных мер к интегрированным пакетам, объединяющим финансирование, инновации, масштабирование и услуги по выходу на рынок, с отдельным механизмом для малых и средних предприятий. Результаты интерпретируются как условные статистические связи, а не как причинно- следственные эффекты.
TIBBIY XIZMAT KO‘RSATUVCHI KORXONALAR FAOLIYATI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA IQTISODIY KO‘RSATKICHLAR TIZIMIDAN FOYDALANISH
Mazkur maqolada tibbiy xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar faoliyati samaradorligini baholash va oshirishda iqtisodiy ko‘rsatkichlar tizimidan foydalanish masalalari tadqiq etilgan. Tibbiy xizmatlar bozorida resurslardan oqilona foydalanish, xizmat tannarxini maqbullashtirish, mehnat unumdorligini oshirish va moliyaviy natijalarni yaxshilashning zaruriy shartlari asoslangan. Tadqiqotda tibbiy xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar faoliyatini baholash uchun xarajatlar, daromad, foyda, rentabellik, mehnat unumdorligi, bir birlik xizmat tannarxi va resurslardan foydalanish samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlar tizimi taklif etilgan. Shuningdek, ko‘rsatkichlarni o‘zaro bog‘liq holda qo‘llash korxonaning mavjud iqtisodiy holatini kompleks baholash va samaradorlikni oshirish bo‘yicha boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish imkonini berishi asoslangan
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA KORXONALAR FAOLIYATI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI
Raqamli iqtisodiyot sharoitida korxonalar faoliyati samaradorligini oshirishning nazariyuslubiy asoslari tadqiq etilgan. Tadqiqot iqtisodiy nazariyalarni qiyosiy tahlil qilish, tizimli yondashuv, kontenttahlil hamda statistik tahlil metodlari asosida amalga oshirilgan. Raqamli iqtisodiyot kategoriyasining nazariy evolyutsiyasi D. Tapscott, N. Negroponte, E. Brynjolfsson, K. Schwab va C. Perez qarashlari asosida o‘rganilib, raqamlashtirishning korxona samaradorligiga ta’sir etuvchi to‘rtta asosiy mexanizmi — tranzaksion xarajatlarni qisqartirish, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, qaror qabul qilish sifatini yaxshilash hamda biznes modelini transformatsiya qilish — ajratib ko‘rsatilgan. UNCTAD, McKinsey, Deloitte hamda BMT Taraqqiyot dasturi ma’lumotlari asosida raqamlashtirishning mehnat unumdorligiga ta’siri miqdoriy jihatdan baholangan. Korxonalarning raqamli yetuklik darajasini baholash uchun to‘rt blokdan iborat ko‘rsatkichlar tizimi taklif etilgan hamda uni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash bo‘yicha uslubiy tavsiyalar ishlab chiqilgan
O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI VA BARQAROR TURIZMNI RIVOJLANTIRISHNING TRANSFORMATSIYON MODELI
Mazkur maqolada O‘zbekistonda turizm sektorini raqamli va barqaror rivojlantirishning transformatsion modeli tadqiq etilgan. Tadqiqotda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, Big Data, Smart Tourism, yashil iqtisodiyot va barqaror turizm tamoyillarining o‘zaro integratsiyasi nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning metodologik asosini tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, kontent-tahlil, statistik ma’lumotlarni deskriptiv tahlil qilish, SWOT-tahlil va ekspert baholash elementlari tashkil etdi. O‘zbekistonning turizmni rivojlantirishga oid strategik hujjatlari, xalqaro tashkilotlarning hisobotlari hamda ilmiy tadqiqotlar asosida turizm sektorining raqamli va ekologik transformatsiyasiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar aniqlandi. Tadqiqot natijasida raqamli infratuzilma, aqlli turizm, yashil infratuzilma, inson kapitali va institutsional boshqaruvni o‘zaro bog‘lovchi besh komponentli transformatsion model ishlab chiqildi. Mazkur model O‘zbekiston turizmining raqobatbardoshligini oshirish, turistik xizmatlar sifatini yaxshilash, tabiiy va madaniy resurslardan oqilona foydalanish hamda hududlarning barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qilishi mumkin.
INSON KAPITALINI BOSHQARISHNING ILMIY-NAZARIY VA USLUBIY ASOSLARI
Inson kapitalini boshqarishning ilmiy-nazariy va uslubiy asoslari zamonaviy iqtisodiy rivojlanish sharoitida tadqiq etilgan. Inson kapitali iqtisodiy o‘sish, mehnat unumdorligi, innovatsion rivojlanish va tashkilotlarning raqobatbardoshligini ta’minlovchi muhim strategik omillardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tadqiqot doirasida inson kapitali tushunchasining shakllanishi va rivojlanishining nazariy asoslari, uning tarkibiy elementlari hamda inson kapitalini boshqarishning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilingan. Inson kapitali, inson resurslari, intellektual kapital va ijtimoiy kapital tushunchalari o‘rtasidagi farqlar ochib berilgan. Shuningdek, strategik inson resurslarini boshqarish, kompetensiyaga asoslangan boshqaruv, talent-menejment, bilimlarni boshqarish, raqamli HR va HR-analitika kabi zamonaviy uslubiy yondashuvlarning mazmuni yoritilgan. O‘zbekiston sharoitida inson kapitalini rivojlantirish va undan samarali foydalanishning ustuvor yo‘nalishlari aniqlanib, inson kapitali samaradorligini baholashga qaratilgan integral yondashuv taklif etilgan
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA O‘ZBEKISTONNING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH MEXANIZMLARI
Mazkur maqolada raqamli transformatsiyaning O‘zbekiston investitsion jozibadorligiga ta’sir etuvchi institutsional va iqtisodiy mexanizmlari tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi raqamli infratuzilma, elektron hukumat, raqamli davlat xizmatlari va raqamli biznes muhitining investitsion qarorlar shakllanishidagi rolini aniqlash hamda O‘zbekiston sharoitida investitsion jozibadorlikni oshirish mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda tizimli va qiyosiy tahlil, statistik tahlil, dinamik qatorlar tahlili hamda umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda raqamli infratuzilma va elektron hukumat rivojlanishining sezilarli ijobiy dinamikaga ega ekanligini ko‘rsatadi. 2024-yilga kelib O‘zbekistonning elektron hukumat rivojlanish indeksi 0,7999 qiymatga yetgan va mamlakat BMT reytingida 63-o‘rinni egallagan. Shu bilan birga, mamlakatga yo‘naltirilayotgan raqamli investitsiyalar tarkibida yuqori qo‘shilgan qiymatli texnologik yo‘nalishlar ulushini oshirish zarurati mavjud. Tadqiqot yakunida investitsion jarayonlarni end-to-end raqamlashtirish, investorlar uchun yagona raqamli platformani rivojlantirish, yuqori texnologiyali investitsiyalarni rag‘batlantirish va hududiy raqamli investitsion jozibadorlik indeksini joriy etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi
KICHIK VA O‘RTA BIZNES SUBYEKTLARIDA INTEGRALLASHGAN RISKKA YO‘NALTIRILGAN AUDIT MODELIDAN FOYDALANISH USLUBIYOTI
Maqolada kichik va o‘rta biznes subyektlari auditiga tavakkalchilikka asoslangan yondashuvni takomillashtirish zarurati asoslab berilgan. Moliyaviy hisobotning sezilarli darajada buzilish xavfini baholashga ta’sir ko‘rsatadigan kichik va o‘rta biznesning o‘ziga xos xususiyatlari aniqlandi: mulkdor va rahbar vazifalarining birlashtirilishi, majburiyatlarning cheklangan taqsimlanishi, ichki nazoratning yetarli darajada rasmiylashtirilmaganligi, alohida kontragentlar va moliyalashtirish manbalariga qaramlik, shuningdek, rahbariyat tomonidan nazorat vositalarini chetlab o‘tish ehtimolining yuqoriligi. Ajralmas riskni, nazorat vositalari riskini, moliyaviy hisobotning ehtimoliy soxtalashtirilishi indikatorlarini, korxonaning hayotiy sikli bosqichini va faoliyatning uzluksizligi risklarini baholashni birlashtirgan auditning integratsiyalashgan riskka yo‘naltirilgan modeli taklif etilgan. Modelni qo‘llashning bosqichma-bosqich algoritmi ishlab chiqilgan bo‘lib, u tavakkalchilikni baholash natijalarini aniq auditorlik tartib-taomillariga aylantirishni nazarda tutadi.
MINTAQA IQTISODIYOTINI BARQAROR RIVOJLANTIRISHDA TADBIRKORLIK FAOLIYATI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI
Ushbu maqolada mintaqaviy iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda tadbirkorlik faoliyati samaradorligini oshirishning institutsional mexanizmlari nazariy va amaliy jihatdan o‘rganilgan. Mualliflar tomonidan “samaradorlik” tushunchasining ko‘p o‘lchovli talqini asosida original konseptual model ishlab chiqilgan bo‘lib, unda iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik tarkibiy qismlar bir-biri bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston mintaqalari bo‘yicha empirik ma’lumotlar tahlili tadbirkorlikning mintaqaviy yalpi ichki mahsulotga ulushi, eksport salohiyati va bandlik darajasiga ta’siri bo‘yicha yangi topilmalar beradi. Maqolada tadbirkorlik samaradorligini belgilovchi omillar tizimi taklif etilgan hamda mintaqaviy barqaror rivojlanishni rag‘batlantirishga qaratilgan strategik chora-tadbirlar asoslab berilgan.
YENGIL SANOAT KORXONALARINING EKSPORT FAOLIYATINI SOLIQ MEXANIZMLARI ASOSIDA MOLIYAVIY RAG‘BATLANTIRISH
Ushbu maqolada yengil sanoat korxonalarining eksport faoliyatini soliqlar orqali moliyaviy rag‘batlantirishning nazariy va iqtisodiy asoslari tadqiq etilgan. Eksport salohiyatini oshirishda soliq siyosatining o‘rni hamda soliq imtiyozlarining korxonalar moliyaviy imkoniyatlariga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, yengil sanoat korxonalarining eksport salohiyatiga ta’sir etuvchi asosiy omillar, jumladan, ishlab chiqarish quvvati, innovatsion texnologiyalar, mehnat unumdorligi, marketing va logistika imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda eksportni rag‘batlantirishning mavjud mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-nazariy yondashuvlar umumlashtirilgan. Maqolada soliq rag‘batlarining samaradorligini eksport hajmi, investitsiyalar, mehnat unumdorligi va raqobatbardoshlik ko‘rsatkichlari asosida kompleks baholash zarurligi asoslangan
SOGʻLIQNI SAQLASHNING YAGONA RAQAMLI EKOTIZIMIDA KIBERXAVFSIZLIK RISKLARINI BOSHQARISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada sogʻliqni saqlashning yagona raqamli ekotizimida kiberxavfsizlik risklarini boshqarish metodologiyasini takomillashtirish masalalari ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqotda xalqaro standartlar, meʼyoriy hujjatlar va ochiq statistik maʼlumotlar asosida tahdidlar tuzilishi tizimlashtirildi. Boshqaruv qatlami, operatsion kontur va qayta aloqa mexanizmini birlashtiruvchi model ishlab chiqildi. Risklarni ehtimollik, taʼsir va aktiv kritiklik darajasi boʻyicha baholash hamda himoya choralarini xarajat-samara mezoni asosida ustuvorlashtirish taklif etildi. Natijalar metodologiya resurslarni oqilona taqsimlash, tibbiy maʼlumotlar himoyasini kuchaytirish, xizmatlar uzluksizligini taʼminlash va ekotizim barqarorligini oshirish imkonini berganini koʻrsatdi. Risk reyestrini ekotizim miqyosida yuritish va monitoring koʻrsatkichlarini yagona tizimga uygʻunlashtirish zarurligi asoslandi. Ushbu yondashuv boshqaruv qarorlarini dalillarga asoslash, kadrlar tayyorgarligini kuchaytirish va xavfsizlik investitsiyalarining amaliy samaradorligini oshirishga xizmat qilgani aniqlandi
O‘ZBEKISTON UY-JOY BOZORIDA MOLIYAVIY PUFAK XAVFINI BAHOLASH: INTEGRAL INDEKSNI SHAKLLANTIRISH VA EKONOMETRIK TAHLIL
Mazkur maqolada O‘zbekiston uy-joy bozorida moliyaviy pufak xavfini kompleks baholash masalasi tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi uy-joy narxlarining fundamental iqtisodiy omillardan og‘ishini aniqlash hamda moliyaviy pufak xavfini ifodalovchi integral indeksni shakllantirishdan iborat. Tadqiqotda 2020–2025-yillarga oid uy-joy narxlari, aholi daromadlari, ijara qiymati, kredit portfeli, ipoteka kreditlari va qurilish sektori ko‘rsatkichlaridan foydalanilgan. Narx-daromad nisbati, narx-ijara nisbati, real uy-joy narxlari o‘sishi, kredit portfeli o‘sishi, ipoteka kreditlari o‘sishi hamda qurilish sektorining iqtisodiyotdagi ulushi standartlashtirilib, Pufak xavfi indeksi (PXI) shakllantirilgan. Ekonometrik tahlil indeksni shakllantiruvchi omillar o‘rtasida uzoq muddatli muvozanat mavjudligini ko‘rsatdi. Olingan natijalar uy-joy bozoridagi tizimli nomutanosibliklarni erta aniqlash va makroprudensial siyosat samaradorligini oshirishda PXIdan foydalanish imkoniyatlarini asoslaydi
SUTCHILIKGA IXTISOSLASHGAN CHORVACHILIK KORXONALARIDA TANNARXNING BUXGALTERIYA HISOBININING OBYEKTI SIFATIDA O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada sutchilikka ixtisoslashgan chorvachilik korxonalarida mahsulot tannarxining buxgalteriya hisobi obyekti sifatidagi iqtisodiy mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlari tadqiq etilgan. Sut ishlab chiqarish jarayonining biologik, texnologik va tashkiliy xususiyatlari xarajatlarning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi asoslangan. Sutchilik korxonalarida asosiy mahsulot – sut bilan bir qatorda buzoq, tirik vazn o‘sishi hamda qo‘shimcha mahsulotlarning olinishi xarajatlarni hisob obyektlari o‘rtasida ilmiy asoslangan tarzda taqsimlash zaruratini yuzaga keltirishi ko‘rsatib berilgan. Ozuqa, mehnat haqi, veterinariya, biologik aktivlarni saqlash, amortizatsiya, energiya va boshqa xarajatlarning sut tannarxini shakllantirishdagi o‘rni yoritilgan
BUDJET TASHKILOTLARIDA MOLIYAVIY XATO VA NOMUVOFIQLIKLAR ICHKI AUDITINING INSTITUTSIONAL-TASHKILIY MEXANIZMI
Maqolada budjet tashkilotlarida moliyaviy xato va nomuvofiqliklar ichki auditining institutsionaltashkiliy mexanizmi tadqiq etilgan. Ichki audit xizmatining maqomi, hisobdorlik chizig‘i, vakolatlari va funksional mustaqilligi “uchta himoya chizig‘i” modeli asosida tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida har bir moliyaviy xato va nomuvofiqlikning aniqlanishidan to‘liq bartaraf etilishigacha bo‘lgan uzluksiz ichki audit izini ta’minlovchi “MXN- 01” ishchi hujjati hamda yagona identifikatsiya mexanizmi ishlab chiqilgan. Mexanizmning tuzilishi, rekvizitlari, kodlash tartibi va monitoring bosqichlari asoslab berilgan.
SHAHAR INFRATUZILMASINI RIVOJLANTIRISHDA EKOLOGIK BARQARORLIK TAMOYILLARINI JORIY ETISH: MUAMMOLAR, INNOVATSION YECHIMLAR VA ISTIQBOLLAR
Mazkur maqolada shahar infratuzilmasini rivojlantirishda ekologik barqarorlik tamoyillarini joriy etish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotning maqsadi — jadal urbanizatsiya sharoitida shahar muhandislik-transport tizimlarini ekologik jihatdan barqaror rivojlantirish yo‘llarini aniqlashdan iborat. Maqolada Toshkent shahri misolida havo ifloslanishi, yashil hududlarni kengaytirish zarurati va transport tirbandliklari kabi dolzarb masalalar tahlil qilingan. Xorijiy va mahalliy tadqiqotchilarning ishlarini qiyosiy tahlil qilish orqali yashil infratuzilma, raqamli boshqaruv texnologiyalari va samarali suv-energiya tizimlarini joriy etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar berilgan. Statistik ma’lumotlar asosida shahar bosh rejasidagi ekologik ko‘rsatkichlar tahlil etilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, yashil hududlarning kengaytirilishi va jamoat transportining rivojlantirilishi ekologik holatni sezilarli darajada yaxshilashi mumkin. Maqolaning ilmiy yangiligi shahar infratuzilmasi rivojlanishining ekologik barqarorlik darajasini baholash uchun kompleks mezonlar tizimini taklif etishdan iborat.
SANOATNING «DRAYVER» SOHALARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI IQTISODIY OʻSISHNI JADALLASHTIRISH
Mazkur maqolada sanoatning «drayver» tarmoqlarini rivojlantirish orqali milliy iqtisodiyot oʻsishini jadallashtirish muammosi tadqiq etiladi. F. Perru va A. Xirshmanning oʻsish nuqtalari nazariyasi asosida Oʻzbekiston sanoatining 2023–2025-yillardagi tarkibiy dinamikasi, YAIM hamda sanoat ishlab chiqarishining oʻsish surʼatlari rasmiy statistik maʼlumotlar yordamida qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida etakchi tarmoqlarni tanlash mezonlari va institutsional siyosat boʻyicha amaliy takliflar ishlab chiqildi.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕХАНИЗМОВ ЦИФРОВОГО СТРАХОВАНИЯ ТУРИСТСКИХ РИСКОВ В УЗБЕКИСТАНЕ
В статье исследованы современные механизмы цифрового страхования туристских рисков в Республике Узбекистан. Проанализированы состояние цифровизации страхового рынка, возможности применения цифровых платформ, Big Data и искусственного интеллекта, а также перспективы интеграции страховых услуг с туристской инфраструктурой. Обоснована необходимость перехода от электронной регистрации отдельных страховых операций к комплексной цифровой системе управления туристскими рисками. Предложены направления развития цифрового страхования, включая интеграцию страховых продуктов с туристскими и транспортными платформами, персонализацию страхового покрытия и совершенствование дистанционного урегулирования страховых случаев