ISTE’MOLCHILAR ORASIDA IJTIMOIY TARMOQLARDAGI QISQA FORMATLI VIDEOKONTENTNING IMPULSIV XARID XATTI-HARAKATLARIGA TA’SIRI

Authors

  • Ra’no Balxiboyeva

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.21935641

Abstract

Maqolada TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts va boshqa platformalarda tarqaladigan
qisqa formatli videokontentning iste’molchilarning impulsiv xarid xatti-harakatlariga ta’sir mexanizmi nazariy va
amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi qisqa videolarning kontent, platforma va axborot manbai
bilan bog‘liq xususiyatlari xarid impulsini qaysi psixologik kanallar orqali kuchaytirishini aniqlash, mavjud empirik
dalillarni tizimlashtirish hamda O‘zbekiston ijtimoiy tijorat bozori uchun mas’uliyatli marketing va iste’molchilarni
himoya qilish yechimlarini ishlab chiqishdan iborat. Metodologiya sifatida 1974–2025-yillarda chop etilgan
fundamental va zamonaviy ilmiy ishlarning maqsadli analitik sintezi, S–O–R modeli asosida sababiy xaritalash,
qiyosiy-huquqiy tahlil va kontent tahlili qo‘llanildi. Natijada ta’sir omillari uch guruhga — kontent stimullari,
platforma stimullari va manba stimullariga, ichki mexanizmlar esa affektiv faollashuv, ijtimoiy tasdiq va
ilhomlanish, kognitiv qisqarish hamda iste’molchi zaifligiga ajratildi. Ilmiy yangilik sifatida xarid impulsi bilan real
rejalashtirilmagan xaridni farqlovchi, postxarid pushaymonligini teskari aloqa sifatida hisobga oluvchi va himoya
friksiyalarini moderator sifatida kirituvchi integrallashgan model taklif etildi. Xulosalar reklama samaradorligini
oshirish bilan birga, yolg‘on taqchillik, yashirin reklama va manipulyativ dizaynni cheklash zarurligini ko‘rsatadi

Keywords

qisqa formatli video; impulsiv xarid; ijtimoiy tijorat; S–O–R modeli; algoritmik shaxsiylashtirish; ijtimoiy dalil; iste’molchi zaifligi.

Author Biography

Ra’no Balxiboyeva

ISFT instituti, “Biznes boshqaruvi” kafedrasi o‘qituvchisi,
JEL tasnifi: M31, D91, L81, O33

References

1. Mehrabian A., Russell J.A. An Approach to Environmental Psychology. Cambridge, MA: MIT Press, 1974.

2. Rook D.W. The Buying Impulse // Journal of Consumer Research. 1987. Vol. 14, No. 2. P. 189–199. https://

doi.org/10.1086/209105

3. Beatty S.E., Ferrell M.E. Impulse Buying: Modeling Its Precursors // Journal of Retailing. 1998. Vol. 74, No.

2. P. 169–191. https://doi.org/10.1016/S0022-4359(99)80092-X

4. Verplanken B., Herabadi A. Individual Differences in Impulse Buying Tendency: Feeling and No Thinking //

European Journal of Personality. 2001. Vol. 15, S1. P. S71–S83. https://doi.org/10.1002/per.423

5. Parboteeah D.V., Valacich J.S., Wells J.D. The Influence of Website Characteristics on a Consumer’s

Urge to Buy Impulsively // Information Systems Research. 2009. Vol. 20, No. 1. P. 60–78. https://doi.

org/10.1287/isre.1070.0157

6. Xiang L., Zheng X., Lee M.K.O., Zhao D. Exploring Consumers’ Impulse Buying Behavior on Social

Commerce Platform: The Role of Parasocial Interaction // International Journal of Information Management.

2016. Vol. 36, No. 3. P. 333–347. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2015.11.002

7. Böttger T., Rudolph T., Evanschitzky H., Pfrang T. Customer Inspiration: Conceptualization, Scale

Development, and Validation // Journal of Marketing. 2017. Vol. 81, No. 6. P. 116–131. https://doi.

org/10.1509/jm.15.0007

8. Iyer G.R., Blut M., Xiao S.H., Grewal D. Impulse Buying: A Meta-Analytic Review // Journal of the Academy

of Marketing Science. 2020. Vol. 48, No. 3. P. 384–404. https://doi.org/10.1007/s11747-019-00670-w

9. Gao P., Zeng Y., Cheng Y. The Formation Mechanism of Impulse Buying in Short Video Scenario:

Perspectives From Presence and Customer Inspiration // Frontiers in Psychology. 2022. Vol. 13. Art.

870635. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.870635

10. Li M., Wang Q., Cao Y. Understanding Consumer Online Impulse Buying in Live Streaming E-Commerce: A

Stimulus–Organism–Response Framework // International Journal of Environmental Research and Public

Health. 2022. Vol. 19, No. 7. Art. 4378. https://doi.org/10.3390/ijerph19074378

11. Yang P., Sheng H., Yang C., Feng Y. How Social Media Promotes Impulsive Buying: Examining the Role of

Customer Inspiration // Industrial Management & Data Systems. 2024. Vol. 124, No. 2. P. 698–723. https://

doi.org/10.1108/IMDS-05-2023-0343

12. Ngo T.T.A., Nguyen H.L.T., Nguyen H.P., Mai H.T.A., Mai T.H.T., Hoang P.L. A Comprehensive Study on

Factors Influencing Online Impulse Buying Behavior: Evidence from Shopee Video Platform // Heliyon.

2024. Vol. 10, No. 15. e35743. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e35743

13. Zhang Y., Zhang T., Yan X. Understanding Impulse Buying in Short Video Live E-Commerce: The

Perspective of Consumer Vulnerability and Product Type // Journal of Retailing and Consumer Services.

2024. Vol. 79. Art. 103853. https://doi.org/10.1016/j.jretconser.2024.103853

14. Huang W., Wang X., Zhang Q., Han J., Zhang R. Beyond Likes and Comments: How Social Proof Influences

Consumer Impulse Buying on Short-Form Video Platforms // Journal of Retailing and Consumer Services.

2025. Vol. 84. Art. 104199. https://doi.org/10.1016/j.jretconser.2024.104199

15. Luo C., Hasan N.A.M., Zamri bin Ahmad A.M., Lei G. Influence of Short Video Content on Consumers

Purchase Intentions on Social Media Platforms with Trust as a Mediator // Scientific Reports. 2025. Vol. 15.

Art. 16605. https://doi.org/10.1038/s41598-025-94994-z

16. Xia H., Yang H., Liu X., Zhang X. The Impact of In-Feed Recommendation on Consumers’ Impulse Buying

Behavior on Short Video Platforms // Journal of Organizational and End User Computing. 2025. Vol. 37,

No. 1. P. 1–30. https://doi.org/10.4018/JOEUC.385730

17. OECD. Dark Commercial Patterns. OECD Digital Economy Papers, No. 336. Paris: OECD Publishing,

2022. https://doi.org/10.1787/44f5e846-en

18. DataReportal. Digital 2026: Uzbekistan. 2025. https://datareportal.com/reports/digital-2026-uzbekistan

(murojaat sanasi: 11.08.2026).

19. O‘zbekiston Respublikasining 07.06.2022-yildagi O‘RQ–776-son “Reklama to‘g‘risida”gi Qonuni. https://

lex.uz/docs/-6052631 (murojaat sanasi: 11.08.2026).

20. O‘zbekiston Respublikasining 29.09.2022-yildagi O‘RQ–792-son “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi Qonuni.

https://lex.uz/docs/-6213382 (murojaat sanasi: 11.08.2026).

21. O‘zbekiston Respublikasining 26.04.1996-yildagi 221–I-son “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish

to‘g‘risida”gi Qonuni. https://lex.uz/docs/-4704 (murojaat sanasi: 11.08.2026).

22. O‘zbekiston Respublikasining 02.07.2019-yildagi O‘RQ–547-son “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi

Qonuni. https://lex.uz/docs/-4396419 (murojaat sanasi: 11.08.2026).

23. European Commission. The Digital Services Act. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digitalservices-

act (murojaat sanasi: 11.08.2026).

Downloads

Published

2026-08-01

How to Cite

Balxiboyeva , R. (2026). ISTE’MOLCHILAR ORASIDA IJTIMOIY TARMOQLARDAGI QISQA FORMATLI VIDEOKONTENTNING IMPULSIV XARID XATTI-HARAKATLARIGA TA’SIRI. GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT, 4(8), 30–39. https://doi.org/10.5281/zenodo.21935641
Vol. 4 No. 8 (2026): «Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot» jurnali 8-son