GLOBAL IQLIM O‘ZGARISHI SHAROITIDA CHO‘L YAYLOVLARI IXTISOSLASHUVINI MOSLASHTIRISHNING NAZARIY-KONSEPTUAL ASOSLARI VA ILG‘OR XORIJIY TAJRIBA (O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QIZILQUM CHO‘L YAYLOVLARI MISOLIDA)
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21936519Abstract
Global iqlim o‘zgarishi sharoitida cho‘l yaylovlari ixtisoslashuvini moslashtirishning
nazariy-konseptual asoslari tizimli tahlil qilingan. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasining eng yirik cho‘l
yaylov massivlaridan biri hisoblangan Qizilqum hududi misolida olib borilgan bo‘lib, unda qishloq xo‘jaligi
ixtisoslashuvining tarixiy-evolyutsion bosqichlari, cho‘l yaylovlarini shakllantiruvchi tabiiy va antropogen omillar,
global iqlim o‘zgarishining mohiyati hamda uning mintaqa yaylovlariga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, Xitoyning
Kubuqi va “Grain for Green” dasturlari, Jazoirning “Yashil to‘g‘on” loyihasi, Nigeriyaning ACReSAL loyihasi
hamda Rim mintaqaviy tajribasi kabi ilg‘or xorijiy amaliyotlar qiyosiy tahlil qilinib, ulardan O‘zbekiston sharoitida
foydalanishning ustuvor yo‘nalishlari asoslab berilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, respublika cho‘l yaylovlarining
qariyb 45 foizi turli darajadagi degradatsiyaga uchragan bo‘lib, mazkur holat chorvachilik, xususan, qorako‘lchilik
sohasining barqaror rivojlanishida yaylov resurslaridan samarali foydalanish zaruratini kuchaytirmoqda. Cho‘l
yaylovlarini iqlim o‘zgarishiga ilmiy asoslangan tarzda moslashtirish, ularni ozuqabop o‘simliklar bilan boyitish
va resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqilgan.
Keywords
cho‘l yaylovlari, ixtisoslashuv, global iqlim o‘zgarishi, moslashtirish, degradatsiya, qorako‘lchilik, xorijiy tajriba, barqaror rivojlanish.References
1. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 20-maydagi “Yaylovlar to‘g‘risida”gi O‘RQ-538-son Qonuni: https://
lex.uz/ru/docs/-4344714
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-martdagi “Qorako‘lchilik sohasini jadal rivojlantirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3603-son Qarori.: https://lex.uz/docs/-3587484
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 10-iyundagi “Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashishning
samarali tizimini yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-277-son qarori.: https://lex.uz/uz/docs/-6058690
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 16-fevraldagi “Yaylovlarni muhofaza qilish va ulardan
oqilona foydalanishni ta’minlashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-24-son Farmoni.:
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 23-noyabrdagi “Respublikada yashillik darajasini yanada
oshirish, “Yashil makon” umummilliy loyihasini izchil amalga oshirish orqali ekologik barqarorlikni ta’minlash
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-199-son Farmoni.: https://lex.uz/uz/docs/-6673808
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-iyundagi “Iqlim o‘zgarishiga nisbatan barqaror
agroekotizimni yaratish hamda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchilarning iqlim o‘zgarishi bilan
bog‘liq xavflarga moslashuvchanligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-233-son qarori.: https://lex.
uz/uz/docs/-6982706
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 30-yanvardagi “Yaylovlarni muhofaza qilish va ulardan
oqilona foydalanishning zamonaviy mexanizmlarini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-15-son
Farmoni.: https://lex.uz/docs/-7353473
8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 23-apreldagi “Ma’muriy-hududiy birliklar
chegarasini belgilash, yer resurslarini xatlovdan o‘tkazish hamda yaylov va pichanzorlarda geobotanik
tadqiqotlarni o‘tkazish tartibini yanada takomillashtirish” to‘g‘risidagi 299-son qarori.: https://lex.uz/docs/-
3713560
9. Yavmutov D. Sh. Mintaqaviy iqtisodiyot: ma’ruzalar matni. – Buxoro, 2008.
10. Maxmudov M., Haydarov Q. Yaylovshunoslik. – Toshkent, 2010.
11. Nig‘matov A., Shivaldova N. Iqlim va biz: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2011.
12. Rabbimov A., Muqimov T. Tog‘oldi yarim cho‘l yaylovlaridan oqilona foydalanish va hosildorlikni oshirishga
oid tavsiyalar. – Toshkent, 2016.
13. Abbosov S. B. Qizilqum cho‘li landshaftlari dinamikasi va ekologiyasi: monografiya. – Samarqand: SamDU,
2019.
14. FAO. The Future of Food and Agriculture: Alternative Pathways to 2050. – Rome: FAO, 2018.
15. FAO. Regional Consultative Meetings on Sustainable Rangeland Management in Asia and Drylands. –
2015–2023.
16. UNCCD. Global Land Outlook. 2nd ed. – Bonn: UNCCD Secretariat, 2022.
17. World Bank. Agro-Climatic Resilience in Semi-Arid Landscapes (ACReSAL) Project Appraisal Document.
– Washington, D.C.: World Bank Group, 2022.
18. G‘aniyev O. O. O‘zbekiston Respublikasi yaylovlaridan foydalanish tendensiyasi // “Intensiv qishloq
xo‘jaligida agrobiotexnologik muammolar va ularning innovatsion yechimlari” mavzusidagi maqolalar
to‘plami. – Samarqand, 2024.
19. Ларин И. В. Пастбищеоборот. Система использования пастбищ и ухода за ними. – Москва–
Ленинград: Сельхозгиз, 1960.
20. Maqsudov X. S. Iqlimshunoslik asoslari: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 1978.
21. “Global iqlim o‘zgarishi sharoitida qishloq xo‘jaligini innovatsion texnologiyalar asosida barqaror rivojlantirish
istiqbollari” mavzusidagi xalqaro ilmiy va ilmiy-texnik anjuman: maqolalar to‘plami. 1-qism. – Andijon, 2024.
22. Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo‘mitasining 2025-yil yakunlari bo‘yicha hisoboti. – 2025.
23. O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining API portali. – URL: api-portal.gov.uz.
24. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). – URL: FAO hujjatlar bazasi.
25. Google Scholar ilmiy qidiruv tizimi. – URL: Google Scholar.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
