KORXONALAR MOLIYAVIY-XO‘JALIK FAOLIYATIGA SOLIQ MEXANIZMI TA’SIRINI SOLIQ XAVFI DARAJASI ASOSIDA BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22671369Abstract
Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning moliyaviyxo‘
jalik faoliyatiga soliq mexanizmi ta’sirini baholash metodologiyasini takomillashtirish masalalari tadqiq etilgan.
Tadqiqotda soliq xavflarini tahlil qilish va toifalash (yuqori, o‘rta va past xavf guruhlari) asosida korxonalarning
moliyaviy barqarorligi, to‘lov qobiliyati hamda likvidlik darajasiga soliq ma’muriyatchiligining differensial ta’siri
ekonometrik modellashtirilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 19-maydagi PF–95-son
Farmoni1 doirasida amaliyotga joriy qilingan o‘rtacha xavf darajasidagi xo‘jalik yurituvchi subyektlarga tafovutlarni
bartaraf etish uchun 30 kalendar kuni miqdorida imkoniyat berilishi mexanizmining moliyaviy samaradorligi
empirik baholangan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, differensial xavf tahlili va ogohlantiruvchi yondashuv korxonalarda
jarimalar va penya xarajatlarini 23,4 foizga qisqartirib, aylanma mablag‘larning asossiz to‘xtatilishini 68 foizgacha
kamaytiradi. Tadqiqot yakunida soliq xavfini skoringli baholash modeli va korxonaning barqaror moliyaviy
oqimlarini ta’minlash bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqilgan.
Keywords
soliq mexanizmi, soliq xavfi, toifalash, moliyaviy barqarorlik, likvidlik, aylanma kapital, 30 kunlik imkoniyat, ixtiyoriy intizom, kameral nazorat, ekonometrik model.References
1. O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (yangi tahriri). – Toshkent: Adolat, 2020. – 640 b.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 19-maydagi «Soliq ma’muriyatchiligini tubdan
takomillashtirish va soliq to‘lovchilarning huquqiy himoyasini kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi
PF–95-son Farmoni. – Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 20-may 2026-y., 06/26/95/0412-son. https://
lex.uz/uz/docs/-7587464
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 27-dekabrdagi «2025-yil uchun soliq va budjet
siyosatining asosiy yo‘nalishlari qabul qilinganligi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim
qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida»gi PF–229-son Farmoni. https://lex.uz/uz/
docs/-7283088
4. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 24-dekabrdagi «2025-yil uchun O‘zbekiston Respublikasining
Davlat budjeti to‘g‘risida»gi O‘RQ–1011-son Qonuni. https://lex.uz/ru/docs/-7277618
5. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 24-dekabrdagi «Soliq va budjet siyosatining 2025-yilga mo‘ljallangan
asosiy yo‘nalishlari qabul qilinganligi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga
o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida»gi O‘RQ–1014-son Qonuni. https://lex.uz/ru/docs/-7279923
6. Allingham, M. G., & Sandmo, A. (1972). Income tax evasion: A theoretical analysis. Journal of Public
Economics, 1(3–4), 323–338.
7. Babaxonov, J. M. (2024). Korxonalar moliyaviy-xo‘jalik faoliyatiga soliq mexanizmi ta’sirini baholash
metodologiyasini takomillashtirish. Iqtisodiyot fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent:
TDIU, 78 b.
8. Babaxonov, J. M. (2023). Korxonalarda soliq yukini hisoblash metodologiyasi va uning moliyaviy
barqarorlikka ta’sirini ekonometrik modellashtirish. «Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar» ilmiy jurnali,
5(4), 112–124.
9. Mayburov, I. A., & Ivanov, Y. B. (2020). Tax systems: Methodology of development and evaluation. Moscow:
Yuniti-Dana, 463 p.
10. OECD (2021). Tax Administration 2021: Comparative Information on OECD and other Advanced and
Emerging Economies. OECD Publishing, Paris.
11. OECD (2014). Measures of Tax Compliance Outcomes: A Practical Guide. OECD Publishing, Paris. https://
doi.org/10.1787/9789264223622-en.
12. Panskov, V. G. (2019). Taxes and taxation: Theory and practice. Moscow: Yurayt, 397 p.
13. Saez, E., Slemrod, J., & Giertz, S. H. (2012). The elasticity of taxable income with respect to marginal tax
rates: A critical review. Journal of Economic Literature, 50(1), 3–50.
14. Scholes, M. S., Wolfson, M. A., Erickson, M., Hanlon, M., Maydew, E. L., & Shevlin, T. (2015). Taxes and
business strategy: A planning approach (5th ed.). Boston: Pearson.
15. Slemrod, J. (2007). Cheating ourselves: The economics of tax evasion. Journal of Economic Perspectives,
21(1), 25–48.
16. Slemrod, J. (2019). Tax compliance and enforcement. Journal of Economic Literature, 57(4), 904–954.
17. Toshmatov, Sh. A. (2021). Korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda soliq mexanizmining o‘rni.
«Moliya» ilmiy jurnali, 3, 45–52.
18. Vaxabov, A. V., & Jo‘rayev, A. S. (2020). Soliqlar va soliqqa tortish. Darslik. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 480
b.
19. Xaydarov, N. X. (2019). Korxonalarda soliq rejalashtirish va uning moliyaviy natijalarga ta’siri. Monografiya.
– Toshkent: Moliya, 210 b.
20. Yahyoyev, Q. A. (2022). Soliq ma’muriyatchiligi: nazariya va amaliyot. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 320 b.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
