TIJORAT BANKLARI MOLIYAVIY BARQARORLIGINI BAHOLASHDA YANGI KONSEPTUAL VA USLUBIY YECHIMLAR: SIRKULYAR IQTISODIYOT TAJRIBASI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22743833Abstract
O‘zbekiston tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini baholashning amaldagi yondashuvlari
sirkulyar iqtisodiyot talablari nuqtayi nazaridan tahlil qilinib, mavjud metodologik bo‘shliqlarni bartaraf etishga qaratilgan
kompleks konseptual-uslubiy yechim taklif etiladi. Tadqiqot to‘rtta asosiy ilmiy natijaga tayanadi: bank barqarorligini
operatsion, kapital, adaptiv hamda ekologik-sirkulyar tarkibiy qismlar orqali ifodalovchi yaxlit model va oltita omil guruhiga
asoslangan tasnif; Altman modelining Z_green = (ROA + CAR + 0,5 × GLR) / σ(ROA) ko‘rinishidagi sirkulyar moslashuvi
hamda uning asosida ishlab chiqilgan “yashil transformatsiya bo‘sag‘asi” (GLR ≥ 3-4 foiz) konsepsiyasi; muallif tomonidan
taklif etilgan Yashil AI-kredit skoring metodologiyasi; shuningdek, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashning beshta amaliy
yo‘nalishi. AJ “Milliy bank”, ATB “SQB” va ATB “Asakabank”ning 2021-2025-yillardagi ma’lumotlari asosida amalga oshirilgan
hisob-kitoblar uchala bankning Z-ko‘rsatkichlari 27,35-66,58 oralig‘ida bo‘lib, belgilangan barqarorlik chegarasidan (Z >
2,6) yuqori ekanini ko‘rsatdi. Shuningdek, raqamlashtirish darajasi bilan CIR ko‘rsatkichi o‘rtasida kuchli teskari bog‘liqlik
aniqlanib, raqamlashtirish darajasi 3 balldan 2 ballgacha pasayganda CIR 29,7 foizdan 85,0 foizgacha oshishi kuzatildi.
Olingan natijalar Markaziy bank va tijorat banklari faoliyatida moliyaviy barqarorlikni baholash hamda yashil transformatsiya
jarayonlarini takomillashtirishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Keywords
moliyaviy barqarorlik, sirkulyar iqtisodiyot, tijorat banklari, Z-ko‘rsatkich, yashil transformatsiya, ESGreyting, AI-kredit skoring, CIR, CAR, NPLReferences
1. Sadiqov I. Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashning nazariy asoslari // Green Economy
and Development. – 2024. – T. 2. – № 4.
2. Raxmatov T. S. O‘zbekiston tijorat banklari xizmatlari samaradorligining tahlili (ATB “Sanoatqurilishbank”
misolida) // Innovations in Science and Technologies. – 2025. – № 6. – B. 311-319. – DOI: 10.5281/
zenodo.15744952.
3. Turobova H. R. O‘zbekiston strategik dasturlaridagi sirkulyar iqtisodiyot va barqaror rivojlanish
maqsadlarining ustuvor yo‘nalishlari // Marketing jurnali. – 2026. – № 6. – B. 297-306. – DOI: 10.67668/
mj/2026iss6/1792.
4. Bazarova M. S., Rajabboyeva O. Tijorat banklari faoliyatidagi kredit risklarini boshqarishni takomillashtirish
yo‘llari // Modern Science and Research. – 2025. – T. 4. – № 3. – B. 138-143. – DOI: 10.71337/inlibrary.
uz.science-research.72121.
5. Ellen MacArthur Foundation. Towards the Circular Economy: Economic and Business Rationale for an
Accelerated Transition. – Cowes: Ellen MacArthur Foundation, 2013.
6. Federal Financial Institutions Examination Council (FFIEC). Uniform Financial Institutions Rating System
(CAMELS) // Federal Register. – 1996. – Vol. 61. – No. 245. – P. 67021-67029.
7. Basel Committee on Banking Supervision. Basel III: A Global Regulatory Framework for More Resilient
Banks and Banking Systems (BCBS 189). – Basel: Bank for International Settlements, 2010. – Rev. 2011.
8. Altman E. Financial Ratios, Discriminant Analysis and the Prediction of Corporate Bankruptcy // The
Journal of Finance. – 1968. – Vol. 23. – No. 4. – P. 589-609.
9. Altman E. An Emerging Market Credit Scoring System for Corporate Bonds // Emerging Markets Review.
– 2005. – Vol. 6. – No. 4. – P. 311-323.
10. Do H. L., Ho H. H., Mai T. C., Nguyen T. N., Nguyen T. S. Does ESG Really Matter to the Bank’s Stability in
ASEAN Countries? // Cogent Economics & Finance. – 2024. – Vol. 12. – No. 1. – Art. 2420218.
11. Alliance for Financial Inclusion (AFI). Alternative Data for Credit Scoring. – Kuala Lumpur: AFI Global,
2023.
12. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 30-yanvardagi “Atrof-muhitni asrash va ‘yashil iqtisodiyot’
yilida amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida”gi PF-16-son Farmoni [Elektron resurs]. – Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/uz/docs/-7369703.
13. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining tijorat banklari kapital yetarliligi va risklarni boshqarish
bo‘yicha me’yoriy-huquqiy hujjati.
14. AJ “Milliy bank”, ATB “SQB” va ATB “Asakabank”ning 2021-2025-yillardagi auditorlik xulosalari bilan
tasdiqlangan yillik moliyaviy hisobotlari.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.


