O‘ZBEKISTONDA MUDORABA, MUSHORAKA VA VAKALA-ISTISMOR INSTRUMENTLARINI JOZIBADORLIGINI OSHIRISH VA FOYDALANISHNI RAG‘BADLANTIRISH YO‘LLARI

Authors

  • Mirzohid Yaxyoyevich Mirobidov Andijon davlat texnika instituti “Menejment” kafedrasi tayanch doktorant (PhD)

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.22918366

Abstract

Ushbu maqolada O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtirishda mudoraba, mushoraka va vakala-istismor instrumentlarining rivojlanishini cheklovchi institutsional-huquqiy omillar tahlil qilinadi. Tadqiqot maqsadi — ushbu instrumentlarni prudensial jihatdan xavfsiz, tadbirkorlikka yo‘naltirilgan yagona moliyalashtirish arxitekturasiga birlashtirish yo‘llarini aniqlashdan iborat. Qiyosiy institutsional tahlil, doktrinal huquqiy tahlil va tartibga solish bo‘shlig‘i tahlili uslublaridan foydalanib, O‘zbekiston tajribasi Malayziya, Pokiston, BAA va Bahrayn bilan qiyoslandi hamda milliy qonunchilikning birlamchi matnlari (Soliq kodeksi, O‘RQ-1126, O‘RQ-1031, Markaziy bankning majburiy rezervlar va kapital monandligi to‘g‘risidagi nizomlari) so‘zma-so‘z tahlil qilindi. Natijada, yangi qonunchilik investitsion depozitlarni depozit-kafolati tizimidan chiqarish o‘rniga unga rasman kiritayotgani, shuningdek, ularning majburiy rezerv va kapital monandligi rejimlarida hech qanday maxsus istisno yoki diff erensiatsiyaga ega emasligi aniqlandi — bu xalqaro AAOIFI/IFSB PSIA rejimidan og‘ishni bildiradi. Topilmalar asosida besh yo‘nalishli institutsional islohotlar paketi taklif etiladi. Natijalar Markaziy bank huzuridagi Islom moliyasi kengashi uchun amaliy ahamiyatga ega.

Keywords

mudoraba, mushoraka, vakala-istismor, islomiy moliya, tadbirkorlikni moliyalashtirish, prudensial tartibga solish, O‘zbekiston.

References

1. Dusuki, A.W. (2008). Banking for the poor: The role of Islamic banking in microfinance initiatives.

Humanomics, 24(1), 49–66. https://doi.org/10.1108/08288660810851469

2. Zaaba, N.I.M.A., & Hassan, R. (2019). Why Islamic banks are reluctant to offer Musharakah Mutanaqisah for home financing: The case of Maybank Islamic and Affin Islamic Bank. Turkish Journal of Islamic Economics, 6(1), 51–66. https://doi.org/10.26414/A044

3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining “Mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlarni ko‘rsatish tartibi to‘g‘risida»gi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 3536-son qarori (2024-yil 26-iyul) // URL: https://lex.uz/uz/docs/-7036330

4. NORMA.uz. (2024, 29-iyul). Mikromoliyaviy tashkilotlar qanday islomiy moliyalashtirish xizmatlarini ko‘rsatadilar. https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/mikromoliyaviy_tashkilotlar_qanday_islomiy_ moliyalashtirish_hizmatlarini_kursatadilar

5. Gazeta.uz. (2026, 16-iyun). Исламский банкинг, сукук и стандарты. ЦБ — о развитии исламского финансирования в Узбекистане. https://www.gazeta.uz/ru/2026/06/16/islamic-finance/

6. O‘zbekiston Respublikasining “Ayrim qonun hujjatlariga O‘zbekistonda islomiy bank faoliyatini joriy etishga qaratilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ-1126-son Qonuni (2026-yil 27-mart) // URL: https://lex.uz/uz/docs/-8099403

7. AAOIFI. (2026, May 27). Central Bank of Uzbekistan joins AAOIFI as a regulatory member to strengthen Islamic finance in its jurisdiction [Press release PR/04/2026]. https://aaoifi.com/announcement/central-bank- of-uzbekistan-joins-aaoifi-as-a-regulatory-member-to-strengthen-in-islamic-finance-in-its-jurisdiction/?lang=en

8. Archer, S., Karim, R.A.A., & Al-Deehani, T. (1998). Financial contracting, governance structures and the accounting regulation of Islamic banks: An analysis in terms of agency theory and transaction cost economics.

Journal of Management and Governance, 2(2), 149–170. https://doi.org/10.1023/A:1009985419353

9. Archer, S., Karim, R.A.A., & Sundararajan, V. (2010). Supervisory, regulatory, and capital adequacy implications of profit-sharing investment accounts in Islamic finance. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 1(1), 10–31. https://doi.org/10.1108/17590811011033389

10. Khan, T., & Ahmed, H. (2001). Risk Management: An Analysis of Issues in Islamic Financial Industry (Occasional Paper No. 5). Jeddah: Islamic Research and Training Institute (IRTI), Islamic Development Bank. 11. Warninda, T.D., Ekaputra, I.A., & Rokhim, R. (2019). Do Mudarabah and Musharakah financing impact Islamic Bank credit risk differently? Research in International Business and Finance, 49, 166–175. https://doi. org/10.1016/j.ribaf.2019.03.002

12. Shahari, F., & Rahman, M.S. (2020). Can profit and loss sharing (PLS) financing instruments reduce the credit risk of Islamic banks? Empirical Economics, 61, 1397–1414. https://doi.org/10.1007/s00181-020- 01912-5

13. Ahmed, H. (2002). Financing microenterprises: An analytical study of Islamic microfinance institutions.

Islamic Economic Studies, 9(2), 28–64.

14. Waqas, H., Buriev, A.A., Khadjieva, I.S., Po‘latov, Y., & Umurzakova, D. (2025). Factors influencing the small and medium enterprises’ intentions towards Islamic finance in Uzbekistan. Journal of Islamic Accounting and Business Research, ahead-of-print. https://doi.org/10.1108/JIABR-11-2023-0388

15. Asadov, A., Turaboev, I., & Yildirim, R. (2023). Prospects of Islamic capital market in Uzbekistan: Issues and challenges. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 17(1), 102–123. https://doi.org/10.1108/IMEFM-04-2022-0145

16. Po‘latov, S. (2024). Islom moliyalashtirish xizmatlari asosida kichik va o‘rta biznesni moliyalashtirish usullari. Green Economy and Development, 2(1). https://doi.org/10.55439/GED/vol1_iss1/a778

17. Aminova, N.U. (2026). Opportunities for developing Islamic finance in Uzbekistan: Evidence, legal pathways, and market design. Academicia Globe: Inderscience Research, 7(4), 12–18.

18. Kuldashev, J.Q. (2026). O‘zbekistonda islom moliyasini rivojlantirishning institutsional va iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish yo‘llari. O‘zbekiston sug‘urta bozori, 3(2), 67–70. https://doi.org/10.55439/INS/ vol3_iss2/388

19. Abdullaev, A., & Bekimbetova, G. (2024). Global experiences in Islamic finance: An insight for Uzbekistan. Research of Economics, Management, Business and Education, 1(1), 31–44.

20. Asadov, A., & Turaboev, I. (2023). Legal challenges hindering the development of Islamic finance in Uzbekistan. Access to Justice in Eastern Europe, 6(4). https://doi.org/10.33327/AJEE-18-6.4-a000405

21. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining “Tijorat banklarining O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankida depozitga o‘tkaziladigan majburiy rezervlari to‘g‘risida»gi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 3002- son qarori (2018-yil 25-aprel) va uning barcha keyingi tahrirlari (jumladan 3002-5-son tahrir, 2025-yil 23-dekabr) // URL: https://lex.uz/docs/-3697778

22. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining “Banklar kapitalining monandligiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 21/6-son qarori (ro‘yxat raqami 3697, 2025-yil 28-oktabr; kuchga kirish sanasi — 2026-yil 1-yanvar) // URL: https://lex.uz/uz/docs/7793613

23. Jensen, M.C., & Meckling, W.H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305–360. https://doi.org/10.1016/0304- 405X(76)90026-X

24. Akerlof, G.A. (1970). The market for “lemons”: Quality uncertainty and the market mechanism. Quarterly Journal of Economics, 84(3), 488–500.

25. Stiglitz, J.E., & Weiss, A. (1981). Credit rationing in markets with imperfect information. American Economic Review, 71(3), 393–410.

26. Archer, S., & Karim, R.A.A. (2006). On capital structure, risk sharing and capital adequacy in Islamic banks. International Journal of Theoretical and Applied Finance, 9(3), 269–280. https://doi.org/10.1142/ S0219024906003627

27. Islamic Financial Services Board (IFSB). (2023). IFSB-23: Revised Capital Adequacy Standard for Institutions Offering Islamic Financial Services. Kuala Lumpur: IFSB.

28. North, D.C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press.

29. Diamond, D.W., & Dybvig, P.H. (1983). Bank runs, deposit insurance, and liquidity. Journal of Political Economy, 91(3), 401–419. https://doi.org/10.1086/261155

30. Chapra, M.U. (1985). Towards a Just Monetary System. Leicester: The Islamic Foundation.

31. Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2011). An Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice (2nd ed.).

Singapore: John Wiley & Sons.

32. World Bank, & Islamic Development Bank Group. (2016). Global Report on Islamic Finance 2016: A Catalyst for Shared Prosperity? Washington, DC: World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-0926-2 33. Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI). Shari’ah Standard No. 13: Mudarabah. Manama: AAOIFI.

34. Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI). Shari’ah Standard No. 12: Sharikah (Musharakah) and Modern Corporations. Manama: AAOIFI.

35. Central Bank of Bahrain (CBB). Rulebook Volume 2 — Islamic Banks, Module CA: Capital Adequacy (alpha coefficient for unrestricted PSIA set at 30%). Manama: CBB. https://www.cbb.gov.bh/wp-content/ uploads/2019/01/Volume-2_Module-CA_Part-1.pdf

36. AAOIFI. (2025). State Bank of Pakistan adopts additional four new AAOIFI Shari’ah standards [Press release]. https://aaoifi.com/announcement/state-bank-of-pakistan-adopts-additional-four-new-aaoifi-shariah- standards/?lang=en

37. Kursiv Media Uzbekistan. (2026, 1-iyul). From Islamic finance to digital transformation: What lies ahead for Uzbekistan’s banks. https://uz.kursiv.media/en/2026-07-01/from-islamic-finance-to-digital-transformation- what-lies-ahead-for-uzbekistans-banks/

38. Kursiv Media Uzbekistan. (2026, 6-avgust). Uzbek banks can now switch to Islamic finance. Here’s how it works. https://uz.kursiv.media/en/2026-08-06/uzbek-banks-can-now-switch-to-islamic-finance-heres- how-it-works/

39. O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (2019-yil 30-dekabrdagi O‘RQ-599-son Qonun bilan yangi tahrirda tasdiqlangan, keyingi o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan), 378-modda, 23-band; 71²-bob (480³–480⁴-moddalar) // URL: https://lex.uz/mact/-1286558

40. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Shaxsiy investitsiya hisobvarag‘ini ochish va undagi mablag‘larning hisobini yuritish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 331-son qarori (2024- yil 13-iyun, 15-iyunda kuchga kirgan) // URL: https://lex.uz/docs/6972641

41. O‘zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni (1996-yil 25-aprel, 216-I- son, O‘RQ-1126 orqali kiritilgan 2026-yildagi o‘zgartirishlar bilan) // URL: https://lex.uz/acts/-4581969

42. O‘zbekiston Respublikasining “Banklardagi omonatlarni himoya qilish kafolatlari to‘g‘risida”gi O‘RQ- 1031-son Qonuni (2025-yil 18-fevral) // URL: https://lex.uz/docs/7389404

43. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining “Tijorat banklarida buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 20/4-son qarori (ro‘yxat raqami 3336, 2021-yil 26-noyabr) va uning keyingi tahrirlari (jumladan 3336-3-son tahrir, 2025-yil 22-iyul) // URL: https://lex.uz/docs/-5744540 44. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining “Banklarda aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 22/3-son qarori (ro‘yxat raqami 3937, 2026-yil 10-sentabr; kuchga kirish sanasi — 2027-yil 1-yanvar) // URL: https://www.lex.uz/ru/docs/-8473203

45. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2026). 2025-yil yakuni bo‘yicha Moliyaviy barqarorlik sharhi. https://cbu.uz/en/press_center/releases/4124365/

Downloads

Published

2026-09-23

How to Cite

Mirobidov, M. Y. (2026). O‘ZBEKISTONDA MUDORABA, MUSHORAKA VA VAKALA-ISTISMOR INSTRUMENTLARINI JOZIBADORLIGINI OSHIRISH VA FOYDALANISHNI RAG‘BADLANTIRISH YO‘LLARI. GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT, 4(9), 322–332. https://doi.org/10.5281/zenodo.22918366
Vol. 4 No. 9 (2026): «Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot» jurnali 9-son