SUN’IY INTELLEKT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARINING KREDIT PORTFELI RISKLARINI BOSHQARISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22955925Abstract
Maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarini bank faoliyatiga faol joriy etish sharoitida tijorat banklarining kredit portfeli risklarini boshqarish mexanizmini takomillashtirish yo‘nalishlari tadqiq etilgan. Kredit riskini aniqlash, baholash, monitoring qilish va prognozlashning an’anaviy yondashuvlarini raqamli bank xizmatlari ko‘lamining kengayishi hamda kredit qarorlarini qabul qilishda foydalanilayotgan ma’lumotlar hajmining ortishi sharoitida transformatsiya qilish zarurati asoslangan. Tadqiqotda kredit oluvchilarning kreditga layoqatliligini baholash, muammoli kreditlarning yuzaga kelish ehtimolini oldindan aniqlash, kredit portfelini segmentatsiyalash hamda erta ogohlantirish tizimini takomillashtirishda mashinali o‘qitish va intellektual ma’lumotlar tahlili texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy ma’lumotlari asosida tijorat banklari kredit portfeli va muammoli kreditlarining uch to‘liq yillik (2023–2025-yillar) dinamikasi tahlil qilingan: kredit portfeli 54,9 foizga, muammoli kreditlar hajmi 29,0 foizga oshgan, ularning ulushi esa 3,6 foizdan 3,0 foizgacha pasaygan, biroq 2024-yilda NPL o‘sishi (27,5 foiz) portfel o‘sishidan ikki baravardan ko‘proq yuqori bo‘lgan. Kredit risklarini boshqarishning amaldagi tizimiga sun’iy intellekt texnologiyalarini integratsiya qilish, ichki nazorat mexanizmlari va mas’uliyatli kreditlash tamoyillarini uyg‘unlashtirishga asoslangan konseptual yondashuv taklif etilgan.Keywords
sun’iy intellekt, tijorat banklari, kredit portfeli, kredit riski, risklarni boshqarish, muammoli kreditlar, mashinali o‘qitish, kreditga layoqatlilik, bank faoliyatini raqamlashtirish, erta ogohlantirish.References
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son qarori. “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”. URL: https://lex.uz/docs/- 7158604
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi PF-5992-son Farmoni. “2020–2025-yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida”. URL: https://lex.uz/ docs/-4811025
3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining qarori. “Banklarga o‘rnatiladigan makroprudensial normativlar hamda ular tomonidan beriladigan kreditlar (mikroqarzlar) bo‘yicha to‘lovlarning eng yuqori qiymatlariga doir talablar to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” (ro‘yxat raqami 3618, 22.04.2025).URL: https://lex.uz/docs/-7491592
4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Markaziy bankning 2023, 2024 va 2025-yillar uchun yillik hisobotlari. — Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. URL: https://cbu.uz/upload/medialibrary/ ded/k3lrh194iz4934w1hzgsdw3obmrrdvn0/Godovoy-otchet-2025.pdf
5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Moliyaviy barqarorlik sharhi: 2023–2026-yillar. — Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. URL: https://cbu.uz/upload/medialibrary/406/a2p2do8p44opvl4xaitv n59agkqppb6h/2023_yil-uchun-moliyaviy-barqarorlik-sharhi.pdf
6. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklarining muammoli kreditlari (NPL) to‘g‘risida ma’lumot: 2023-yil 1-yanvar – 2026-yil 1-aprel holatiga. URL: https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/
7. Basel Committee on Banking Supervision. Principles for the Management of Credit Risk. — Basel: Bank for International Settlements, 2000. URL: https://www.bis.org/publ/bcbs75.htm
8. Basel Committee on Banking Supervision. Sound Practices: Implications of fintech developments for banks and bank supervisors. — Basel: BIS, 2018. URL: https://www.bis.org/bcbs/publ/d431.htm
9. Financial Stability Board. Artificial intelligence and machine learning in financial services: Market developments and financial stability implications. — Basel: FSB, 2017. URL: https://www.fsb.org/2017/11/ artificial-intelligence-and-machine-learning-in-financial-service/
10. European Banking Authority. Report on Big Data and Advanced Analytics. EBA/REP/2020/01. — Paris: EBA, 2020.
11. Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act) // Official Journal of the European Union. — 2024. URL: http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
12. International Accounting Standards Board. IFRS 9 Financial Instruments. — London: IFRS Foundation, 2014.
13. Lessmann, S., Baesens, B., Seow, H.-V., Thomas, L. C. Benchmarking state-of-the-art classification algorithms for credit scoring: An update of research // European Journal of Operational Research. — 2015. — Vol. 247, No. 1. — P. 124–136. — DOI: 10.1016/j.ejor.2015.05.030.
14. Khandani, A. E., Kim, A. J., Lo, A. W. Consumer credit-risk models via machine-learning algorithms // Journal of Banking & Finance. — 2010. — Vol. 34, No. 11. — P. 2767–2787. — DOI: 10.1016/j. jbankfin.2010.06.001.
15. Bazarbash, M. FinTech in Financial Inclusion: Machine Learning Applications in Assessing Credit Risk // IMF Working Paper. — 2019. — No. 109. — 34 p. — DOI: 10.5089/9781498314428.001.
16. Fuster, A., Goldsmith-Pinkham, P., Ramadorai, T., Walther, A. Predictably Unequal? The Effects of Machine Learning on Credit Markets // The Journal of Finance. — 2022. — Vol. 77, No. 1. — P. 5–47. — DOI: 10.1111/jofi.13090.
17. Bussmann, N., Giudici, P., Marinelli, D., Papenbrock, J. Explainable Machine Learning in Credit Risk Management // Computational Economics. — 2021. — Vol. 57. — P. 203–216. — DOI: 10.1007/s10614-020- 10042-0.
18. Lundberg, S. M., Lee, S.-I. A Unified Approach to Interpreting Model Predictions // Advances in Neural Information Processing Systems 30 (NIPS 2017). — 2017. — P. 4765–4774.
19. Ribeiro, M. T., Singh, S., Guestrin, C. “Why Should I Trust You?”: Explaining the Predictions of Any Classifier // Proceedings of the 22nd ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining. — 2016. — P. 1135–1144. — DOI: 10.1145/2939672.2939778.
20. K. Sattarova. Tijorat banklarida kredit risklarini boshqarishda sun’iy intellekt va mashinali o‘qitish algoritmlaridan foydalanish. — Bank-moliya akademiyasi ilmiy jurnali, 2025.
21. J. Rajabov. Kredit riskini baholashda Explainable Artificial Intelligence (XAI) texnologiyalaridan foydalanish. — Bank-moliya akademiyasi ilmiy jurnali, 2026.
22. Klub trillionerov: kak banki Uzbekistana porabotali v 2025 godu // Kursiv.media. — 30.01.2026. URL: https://uz.kursiv.media/2026-01-30/klub-trillionerov-kak-banki-uzbekistana-porabotali-v-2025-godu/
23. Zimniy manyovr: bankovskiy sektor Uzbekistana na starte 2026 goda // Kursiv.media. — 16.03.2026.
URL: https://uz.kursiv.media/2026-03-16/zimnij-manevr-bankovskij-sektor-uzbekistana-na-starte-2026-goda/
24. 2025-yilda banklarda muammoli kreditlar ulushi 3 foizgacha pasaydi // Anhor.uz. — 2026. URL: https:// anhor.uz/uzl/iqtisodiyot/2025-yilda-banklarda
25. CB predstavil statistiku problemnyh kreditov v bankovskoy sisteme (2026-yil 1-aprel holatiga) // Frank. uz. — 2026. URL: https://frank.uz/news/czb-predstavil-statistiku-problemnyh-kreditov-v-bankovskoj-sisteme/
26. O‘zbekiston aholisining qarz yuki yuqoriligicha qolmoqda, mikroqarzlar bo‘yicha xatarlar ortmoqda — Markaziy bank // Gazeta.uz. — 03.06.2025. URL: https://www.gazeta.uz/oz/2025/06/03/credits/
27. Uroven’ problemnyh kreditov ne sozdayot ugrozy dlya bankovskoy sistemy Uzbekistana — CB // Gazeta.uz. — 16.06.2026. URL: https://www.gazeta.uz/ru/2026/06/16/npl/
28. Dollarizatsiya v Uzbekistane snizilas’, no valyutnye riski bankov vyrosli — CB // Gazeta.uz. — 27.07.2026. URL: https://www.gazeta.uz/ru/2026/07/27/dollarization/
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.


