SUN‘IY INTELLEKT ASOSIDA TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI BAHOLASH VA PROGNOZLASH MEXANIZMLARINI JORIY QILISH
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22956048Abstract
Maqolada tijorat banklarida kredit riskini baholash va prognozlashda sun’iy intellekt va mashinaviy o‘qitish modellarini qo‘llashning ilmiy-uslubiy asoslari hamda ularning O‘zbekiston bank tizimidagi o‘ziga xos jihatlari tadqiq etilgan. 2023–2025-yillarda kredit portfeli va muammoli kreditlar dinamikasi, portfelning qarz oluvchilar segmentlari bo‘yicha tarkibi hamda Markaziy bank tadqiqotida aniqlangan to‘lovni kechiktirishning xulq-atvor omillari tahlil qilingan. Muammoli kreditlar o‘sishining kredit portfeli o‘sishiga nisbatan elastikligi hisoblanib, kredit ekspansiyasi davrida riskning kechikib namoyon bo‘lishi asoslangan. Kredit riskini baholash modellarini qarz oluvchi segmenti (korporativ, chakana, mikroqarz) va kreditning hayotiy sikli bosqichi (ariza, xizmat ko‘rsatish, undirish) kesimida tabaqalashtirishga asoslangan matritsa yondashuvi taklif etilgan. Demografik belgilardan foydalanishdagi diskriminatsiya xavfi va model natijalarini prudensial talablar bilan muvofiqlashtirish masalalari muhokama qilingan.Keywords
sun’iy intellekt, kredit riski, defolt ehtimoli, ariza skoringi, xulq-atvor skoringi, undirish skoringi, muammoli kreditlar, NPL elastikligi, mikroqarzlar, model riski.References
1. Лаврушин О.И., Валенцева Н.И. (ред.) Банковские риски: учебное пособие. – М.: КноРус, 2007.
2. Thomas L.C., Crook J.N., Edelman D.B. Credit Scoring and Its Applications. 2nd ed. – Philadelphia: SIAM, 2017.
3. Khandani A.E., Kim A.J., Lo A.W. Consumer credit-risk models via machine-learning algorithms // Journal of Banking & Finance. – 2010. – Vol. 34, No. 11. – P. 2767–2787. https://doi.org/10.1016/j. jbankfin.2010.06.001 4. Lessmann S., Baesens B., Seow H.-V., Thomas L.C. Benchmarking state-of-the-art classification algorithms for credit scoring: An update of research // European Journal of Operational Research. – 2015. – Vol. 247, No. 1. – P. 124–136. https://doi.org/10.1016/j.ejor.2015.05.030
5. European Banking Authority. Follow-up report on the use of machine learning for internal ratings-based models. – Paris: EBA, 2023. https://www.eba.europa.eu/publications-and-media/press-releases/eba- publishes-follow-report-use-machine-learning-internal
6. Beau D. The foundations of trustworthy AI in the financial sector. BIS Central bankers’ speeches. – Basel: BIS, 2025. https://www.bis.org/review/r250210g.htm
7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklari faoliyatining asosiy statistik ko‘rsatkichlari: kredit qo‘yilmalari va muammoli kreditlar bo‘yicha ma’lumotlar, 2023–2026-yillar. https://cbu.uz/uz/statistics/ bankstats/
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi PQ-4996-son qarori. “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. https://lex.uz/ docs/-5297046
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son qarori. “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”. https://lex.uz/docs/- 7158604
10. Basel Committee on Banking Supervision. Basel Framework: Calculation of RWA for credit risk (CRE). – Basel: Bank for International Settlements. https://www.bis.org/basel_framework/
11. Altman E.I. Financial ratios, discriminant analysis and the prediction of corporate bankruptcy // The Journal of Finance. – 1968. – Vol. 23, No. 4. – P. 589–609. https://doi.org/10.1111/j.1540-6261.1968.tb00843.x 12. Hand D.J., Henley W.E. Statistical classification methods in consumer credit scoring: a review // Journal of the Royal Statistical Society: Series A. – 1997. – Vol. 160, No. 3. – P. 523–541.
13. Crook J.N., Edelman D.B., Thomas L.C. Recent developments in consumer credit risk assessment // European Journal of Operational Research. – 2007. – Vol. 183, No. 3. – P. 1447–1465.
14. Baesens B., Van Gestel T., Viaene S., Stepanova M., Suykens J., Vanthienen J. Benchmarking state-of- the-art classification algorithms for credit scoring // Journal of the Operational Research Society. – 2003. – Vol. 54, No. 6. – P. 627–635.
15. Brown I., Mues C. An experimental comparison of classification algorithms for imbalanced credit scoring data sets // Expert Systems with Applications. – 2012. – Vol. 39, No. 3. – P. 3446–3453.
16. Addo P.M., Guegan D., Hassani B. Credit risk analysis using machine and deep learning models // Risks. – 2018. – Vol. 6, No. 2. – Art. 38. https://doi.org/10.3390/risks6020038
17. Dastile X., Celik T., Potsane M. Statistical and machine learning models in credit scoring: A systematic literature survey // Applied Soft Computing. – 2020. – Vol. 91. – Art. 106263. https://doi.org/10.1016/j. asoc.2020.106263
18. Bussmann N., Giudici P., Marinelli D., Papenbrock J. Explainable machine learning in credit risk management // Computational Economics. – 2021. – Vol. 57, No. 1. – P. 203–216. https://doi.org/10.1007/ s10614-020-10042-0
19. Fuster A., Goldsmith-Pinkham P., Ramadorai T., Walther A. Predictably unequal? The effects of machine learning on credit markets // The Journal of Finance. – 2022. – Vol. 77, No. 1. – P. 5–47. https://doi. org/10.1111/jofi.13090
20. Gambacorta L., Sabatini F., Schiaffi S. Artificial intelligence and relationship lending. BIS Working Papers No. 1244. – Basel: BIS, 2025. https://www.bis.org/publ/work1244.pdf
21. Jamolov A., Agzamov S. Kreditlarni qaytarishni kechiktirishning xulq-atvor va iqtisodiy omillari. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, 2026. https://cbu.uz/upload/iblock/f3a/ tcjn163542dvom628osa4zm8bamp7vka/Kredit-t_lovlarini-kechiktirish.pdf
22. Turabova Sh.T. Tijorat banklarida kredit skoringini takomillashtirishda Big Data va mashinaviy o‘qitish texnologiyalarining roli // Moliyaviy texnologiyalar. – 2026. – Vol. 5, No. 2. https://doi.org/10.5281/ zenodo.19865119
23. Jo‘rayev I., Mansurov J. Tijorat banklarida kredit risklarini boshqarishda skoring modellaridan foydalanish samaradorligini oshirish // Central Asian Journal of Academic Research. – 2026. – Vol. 4, No. 4. – P. 206–211. https://doi.org/10.5281/zenodo.19641848
24. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2023-yil uchun moliyaviy barqarorlik sharhi. – Toshkent, 2024. https://cbu.uz/upload/medialibrary/3c5/gru5yotqxqux86oqhhbmozl5yuu1n3de/2023_yil-uchun-moliyaviy- barqarorlik-sharhi.pdf
25. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2024-yil uchun yillik hisoboti. – Toshkent, 2025. https://cbu.uz/uz/
26. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2025-yil uchun moliyaviy barqarorlik sharhi. – Toshkent, 2026. https://cbu.uz/uz/
27. Bank for International Settlements, Consultative Group on Risk Management. Governance of AI adoption in central banks. – Basel: BIS, 2025. https://www.bis.org/publ/othp90.htm
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.


