DAVLAT TIBBIYOT TASHKILOTLARIDA BUXGALTERIYA HISOBINING USLUBIY MUAMMOLARI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23009671Abstract
Davlat tibbiyot tashkilotlarida buxgalteriya hisobi smeta ijrosini tasdiqlash vazifasini ishonchli bajarib, moliyaviy boshqaruvning barqaror axborot asosini shakllantirmoqda. Mazkur maqolada ushbu tizimning xizmat birligi qiymatini yanada aniq baholash imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan uslubiy jihatlari buxgalteriya hisobi metodi elementlari darajasida o‘rganilgan. Empirik baza to‘rtta davlat tibbiyot tashkilotining 2019–2025-yillardagi yillik moliyaviy hisobotlaridan iborat bo‘lib, ikki yuzdan ortiq imzolangan hisobot shaklini qamrab oladi. Tahlil uch bosqichda amalga oshirildi: elementlarning hisobotdagi aks etishi o‘rganildi, normativ tartibga solishning uch darajasi bajarilish holati bo‘yicha qiyoslandi hamda aniqlangan rivojlantirish yo‘nalishlari ularning uslubiy ahamiyati va qo‘llanish ko‘lami bo‘yicha tizimlashtirildi. Natijalar sakkizta elementdan bittasi to‘liq shakllanganini, oltitasi esa rivojlantirish uchun sezilarli salohiyatga ega ekanini ko‘rsatdi; kalkulyatsiya elementi bo‘yicha alohida hujjatlashtirishni shakllantirish imkoniyati mavjud bo‘lib, elementlarning o‘rtacha funksional darajasi 50 foizni tashkil etdi. Eskirish hisobining mavjud tizimi xizmatlar qiymatini yanada to‘liq shakllantirish uchun muhim asos yaratadi; uni xarajatlar tarkibida aks ettirish xizmatlarning to‘liq qiymatini 7,4– 11,0 foiz doirasida yanada aniq baholash imkonini beradi. Obyektlar kesimida eskirish darajasi 13,3 foizdan 80,9 foizgacha bo‘lgan oraliqda kuzatildi. Normativ tartibga solishning birinchi va ikkinchi darajalari to‘liq bajarilgan bo‘lib, uchinchi darajada hisob siyosati, hujjat aylanmasi jadvali va ichki nazorat tartibini yanada rivojlantirish uchun qo‘shimcha amaliy imkoniyatlar mavjudligi aniqlandi. Tovar-moddiy zaxiralarning balansdan tashqarida hisobga olinadigan qismi balansda aks ettirilgan qismiga nisbatan o‘rtacha 1,38 barobar ko‘pligi ularni boshqarish va tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytirish uchun muhim axborot manbaini shakllantiradi. O‘n ikki pozitsiyadan iborat uslubiy takomillashtirish yo‘nalishlari reyestri ishlab chiqildi, ulardan to‘rttasi ustuvor metodologik ahamiyatga ega bo‘lib, barcha o‘rganilgan tashkilotlar uchun dolzarb hisoblanadi. Reyestrdagi to‘qqizta yo‘nalishni yangi birlamchi hujjatlar ishlab chiqmasdan, mavjud shakllarga tegishli analitik kesim yoki izohlarni qo‘shish orqali samarali takomillashtirish mumkin.Keywords
budjet hisobi, davlat sektori, davlat tibbiyot tashkilotlari, eskirish, hisob metodi elementlari, hisob siyosati, kalkulyatsiya, normativ tartibga solish.References
1. Anessi-Pessina, E., Steccolini, I. Effects of Budgetary and Accruals Accounting Coexistence: Evidence from Italian Local Governments // Financial Accountability & Management. – 2007. – Vol. 23, No. 2. – P. 113–131. DOI: 10.1111/j.1468-0408.2007.00422.x. Wiley / DOI
2. Anthony, R. N., Young, D. W. Management Control in Nonprofit Organizations. – 7th ed. – Boston: McGraw- Hill/Irwin, 2003. – 942 p. ISBN: 0072508256. Bibliographic record
3. Barton, A. The Use and Abuse of Accounting in the Public Sector Financial Management Reform Program in Australia // Abacus. – 2009. – Vol. 45, No. 2. – P. 221–248. DOI: 10.1111/j.1467-6281.2009.00283.x.
Wiley / DOI
4. Carnegie, G. D., West, B. P. Making Accounting Accountable in the Public Sector // Critical Perspectives on Accounting. – 2005. – Vol. 16, No. 7. – P. 905–928. DOI: 10.1016/j.cpa.2004.01.002. ScienceDirect / DOI
5. Christiaens, J., Vanhee, C., Manes-Rossi, F., Aversano, N., van Cauwenberge, P. The Effect of IPSAS on Reforming Governmental Financial Reporting: An International Comparison // International Review of Administrative Sciences. – 2015. – Vol. 81, No. 1. – P. 158–177. DOI: 10.1177/0020852314546580. SAGE / DOI
6. DiMaggio, P. J., Powell, W. W. The Iron Cage Revisited: Institutional Isomorphism and Collective Rationality in Organizational Fields // American Sociological Review. – 1983. – Vol. 48, No. 2. – P. 147–160. DOI: 10.2307/2095101. DOI
7. Grossi, G., Soverchia, M. European Commission Adoption of IPSAS to Reform Financial Reporting // Abacus. – 2011. – Vol. 47, No. 4. – P. 525–552. DOI: 10.1111/j.1467-6281.2011.00353.x. Wiley / DOI
8. Hepworth, N. Preconditions for Successful Implementation of Accrual Accounting in Central Government // Public Money & Management. – 2003. – Vol. 23, No. 1. – P. 37–44. DOI: 10.1111/1467-9302.00339. Taylor & Francis / DOI
9. Hyndman, N., Connolly, C. Accruals Accounting in the Public Sector: A Road Not Always Taken // Management Accounting Research. – 2011. – Vol. 22, No. 1. – P. 36–45. DOI: 10.1016/j.mar.2010.10.008.
ScienceDirect / DOI
10. IFAC, CIPFA. International Public Sector Financial Accountability Index: 2021 Status Report. – New York:
IFAC, 2021. IFAC official source
11. IPSASB. IPSAS 12 “Inventories” // Handbook of International Public Sector Accounting Pronouncements.
– New York: International Federation of Accountants, 2022. IPSASB Standards and Pronouncements
12. IPSASB. IPSAS 17 “Property, Plant and Equipment” // Handbook of International Public Sector Accounting Pronouncements. – New York: International Federation of Accountants, 2022. IPSASB Standards and Pronouncements
13. · IPSASB. The Conceptual Framework for General Purpose Financial Reporting by Public Sector Entities.
– New York: International Federation of Accountants, 2023. IPSASB official source
14. Jones, R., Pendlebury, M. Public Sector Accounting. – 6th ed. – Harlow: Financial Times/Prentice Hall, 2010. – 146 p. ISBN: 9780273720362. Pearson official source
15. Lapsley, I., Mussari, R., Paulsson, G. On the Adoption of Accrual Accounting in the Public Sector: A Self- Evident and Problematic Reform // European Accounting Review. – 2009. – Vol. 18, No. 4. – P. 719–723.
DOI: 10.1080/09638180903334960. Taylor & Francis / DOI
16. Lüder, K. A Contingency Model of Governmental Accounting Innovations in the Political-Administrative
Environment // Research in Governmental and Nonprofit Accounting. – 1992. – Vol. 7. – P. 99–127.
Electronic bibliographic record
17. Mann, B., Lorson, P. C., Oulasvirta, L., Haustein, E. The Quest for a Primary EPSAS Purpose: Insights from Literature and Conceptual Frameworks // Accounting in Europe. – 2019. – Vol. 16, No. 2. – P. 195– 218. DOI: 10.1080/17449480.2019.1632467. Tampere University / DOI
18. Masoud, N. Global Insights on Public Sector Accounting Reforms: A Comprehensive Study on the Adoption, Implementation, and Impact of IFRS and IPSAS // Accounting Research Journal. – 2025. – Vol. 38, No. 1. – P. 80–105. DOI: 10.1108/ARJ-06-2024-0228. Emerald / DOI
19. Nurmanov, U. A. Davlat auditi samaradorligini oshirishda moliyaviy hisobot axborotining o‘rni // Xalqaro moliya va hisob. – 2021. – № 3. – B. 1–12. “Xalqaro moliya va hisob” jurnalining rasmiy sahifasi
20. Ostonokulov, A. Improvement of Methodology for Accounting of Extra-Budgetary Resources of Public Educational and Medical Institutions // E3S Web of Conferences. – 2021. – Vol. 296. – Art. 06029. DOI: 10.1051/e3sconf/202129606029. DOI
21. Ostonokulov, A., Alimardonov, A. Budjetdan tashqari mablag‘lar hisobi va nazoratini takomillashtirish // Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot. – 2024. – Vol. 2, No. 1. DOI: 10.55439/GED/vol1_iss1/a877. Jurnal / DOI
22. Ostonokulov, A., Kuliboyev, A. Modern Issues of Accounting and Reporting in the Budget System // GSC Advanced Research and Reviews. – 2026. – Vol. 26, No. 3. – P. 145–150. DOI: 10.30574/ gscarr.2026.26.3.0070. DOI
23. Ouda, H. A. G. Practice-Relevant Accrual Accounting for the Public Sector: Producers’ and Users’
Perspectives. – Cham: Palgrave Macmillan, 2021. – XIX, 338 p. DOI: 10.1007/978-3-030-51595-9.
Springer / DOI
24. Rizayev, N. K. Moliyaviy hisobotning tahliliy imkoniyatlari va ularni kengaytirish yo‘llari // Iqtisodiyot va ta’lim. – 2022. – № 2. – B. 214–221. “Iqtisodiyot va ta’lim” jurnalining rasmiy sayti
25. Kuliboyev, A. Sh. Davlat tibbiyot tashkilotlarida buxgalteriya hisobi hamda moliyaviy nazorat: nazariya va
amaliyot. Monografiya. – Toshkent: “Iqtisod-Moliya”, 2023. – 236 b.
26. Ostonoqulov A. A., Alimardonov A. Budjetdan tashqari mablag‘lar hisobi va nazoratini takomillashtirish // Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot. -2024. -№ 6. -B. 41–49.
27. Ostonokulov, A., Kuliboyev, A. Modern issues of accounting and reporting in the budget system // GSC Advanced Research and Reviews. – 2026. – Vol. 26, № 3. – P. 145–150. – DOI: 10.30574/ gscarr.2026.26.3.0070.
28. Ouda, H. A. G. Practice-Relevant Accrual Accounting in the Public Sector: Producers’ and Users’ Perspectives. – Cham: Palgrave Macmillan, 2021. – 407 p.
29. Rizayev N.K. Moliyaviy hisobotning tahliliy imkoniyatlari va ularni kengaytirish yo‘llari // Iqtisodiyot va ta’lim. – 2022. – № 2. – B. 214–221.
30. Kuliboyev A.Sh. Davlat tibbiyot tashkilotlarida buxgalteriya hisobi hamda moliyaviy nazorat: nazariya va amaliyot. Monografiya. -T.: “Iqtisod-Moliya”, 2023. -236 b.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.


