ELEKTR ENERGETIKASI KORXONALARIDA XARAJATLAR HISOBI VA IQTISODIY TAHLILNING RAQAMLI MODELINI SHAKLLANTIRISH
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23331293Abstract
Maqolada elektr energetikasi korxonalarida xarajatlar hisobi va iqtisodiy tahlilni raqamli texnologiyalar asosida yagona tizimga birlashtiruvchi konseptual model taklif etiladi. Tadqiqotda faoliyat asosida xarajatlarni hisoblash (ABC), korxona resurslarini rejalashtirish tizimi (ERP), jarayonlarni robotlashtirish (RPA) va biznes-tahlil (BI) vositalaridan foydalanish boʻyicha jahon tajribasi qiyosiy tahlil qilindi, xarajatlar tarkibini belgilovchi Nizom hamda Buxgalteriya hisobining 21-son milliy standarti (BHMS) talablari meʼyoriy tahlildan oʻtkazildi, tizimli yondashuv va modellashtirish usullari qoʻllandi. Ochiq manbalar tahlili elektr energiyasini hisobga olish va billing jarayonlari raqamlashtirilganini, ammo ularning xarajatlar hisobi va iqtisodiy tahlil bilan yaxlit bogʻliqligi yoritilmaganini koʻrsatdi. Ilgʻor yechimlarni meʼyoriy va texnik sharoitga moslashtirish matritsasi, toʻrt qatlamli (maʼlumot manbalari, hisob, tahlil, qaror qabul qilish) raqamli model hamda uni bosqichma-bosqich joriy etish tartibi taklif etiladi. Matritsa boʻyicha RPA va BI eng qulay yechim deb baholandi, ERP esa kadrlar tayyorlash sharti bilan shartli kiritiladi. Ishning yangiligi ilgʻor yechimlarni yagona modelga jamlab, ularni Oʻzbekistonning meʼyoriy va texnik sharoitiga moslashtirish matritsasini taklif etishdadir. Modelning xarajatlar hisobi va tahlilini yagona maʼlumotlar asosida yuritish, hisob-kitob aniqligini oshirish va boshqaruv qarorlarini tezlashtirish imkoniyati gipoteza sifatida ilgari suriladi va pilot korxonada sinovdan oʻtkazilishi lozim.Keywords
xarajatlar hisobi, raqamlashtirish, iqtisodiy tahlil, elektr energetikasi korxonalari, boshqaruv hisobi, faoliyat asosida xarajatlarni hisoblash (ABC), raqamli modelReferences
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-son Farmoni «“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». – URL: https://lex.uz/ru/docs/-5030957 .
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 28-sentabrdagi PF-166-son Farmoni «Energetika sohasini isloh qilishning navbatdagi bosqichini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» (o‘zgartish va qo‘shimchalar bilan). – URL: https://lex.uz/docs/-6624455
3. «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ tomonidan sohada raqamlashtirish bo‘yicha olib borilayotgan ishlar: mavjud muammolar va kelgusi rejalar to‘g‘risida matbuot anjumani o‘tkazildi // «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ rasmiy sayti. – 2025-yil 23-yanvar. – URL: https://www.het.uz/oz/lists/view/2131 .
4. O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 13-apreldagi O‘RQ-404-son «Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida»gi Qonuni (yangi tahriri; o‘zgartish va qo‘shimchalar bilan). – URL: https://lex.uz/ru/docs/-2931253 .
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-fevraldagi PQ-4611-son Qarori «Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida» (o‘zgartishlar bilan). – URL: https://lex.uz/ru/docs/-4746047 .
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 15-sentabrdagi PQ-282-son Qarori «Moliyaviy hisob tizimini xalqaro talab va standartlarga muvofiq takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». – URL: https:// lex.uz/ru/docs/-7728924 .
7. O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (21-sonli BHMS) «Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma». O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan; Adliya vazirligida 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro‘yxatga olingan. – URL: https://lex.uz/docs/- 7282737 .
8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan «Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida»gi Nizom (o‘zgartish va qo‘shimchalar bilan). – URL: https://lex.uz/ru/docs/- 264422 .
9. Kahharov Z. Elektr energiyasi ta’minoti subyektlarida xarajatlarni guruhlash usullari («O‘zbekiston milliy elektr tarmoqlari» AJ misolida) // Xalqaro moliya va hisob. – 2022. – № 1. – ISSN 2181-1016. – URL: https://interfinance.tsue.uz/wp-content/uploads/2022/07/Электр-энергияси-таъминоти-субъектларида- харажатларни-гуруҳлаш-усуллари-Ўзбекистон-миллий-электр-тармоқлари-АЖ-мисолида.pdf .
10. Urmanbekova I. F. Elektr energiya korxonalarida xarajatlarni buxgalteriya hisobi va tahlili // Oriental Renaissance: Innovative, Educational, Natural and Social Sciences. – 2022. – Vol. 2, No. 6. – P. 889–892. – URL: https://oriens.uz/en/journal/article/elektr-energiya-korxonalarida-xarajatlarni-buxgalteriya-hisobi- va-tahlili .
11. Zakharkina L., Rubanov P., Alibekova B., Zakharkin O., Moldashbayeva L. The Impact of Digital Transformation in the Accounting System of Fuel and Energy Complex Enterprises (International Experience) // International Journal of Energy Economics and Policy. – 2022. – Vol. 12, No. 5. – P. 152– 161. – DOI: https://doi.org/10.32479/ijeep.13317 .
12. Huang C. Research on the Path of Financial Digital Transformation of Electric Power Enterprises in the Era of Digital Economy // Jingji yu chanye fazhan [经济与产业发展]. – 2026. – Vol. 3, No. 4. – P. 1–3. – ISSN 3060-9178. – DOI: https://doi.org/10.12349/ecin.v3i4.10094 .
13. Pargmann J., Riebenbauer E., Flick-Holtsch D. et al. Digitalisation in Accounting: A Systematic Literature Review of Activities and Implications for Competences // Empirical Research in Vocational Education and Training. – 2023. – Vol. Article 1. – DOI: https://doi.org/10.1186/s40461-023-00141-1 .
14. Barreto A., Gomes P., Quesado P., O’Sullivan S. Advancements in Management Accounting and Digital Technologies: A Systematic Literature Review // Accounting, Finance & Governance Review. – 2025. – Vol. 34. – DOI: https://doi.org/10.52399/001c.137301 .
15. Sánchez-Rebull M.-V., Niñerola A., Hernández-Lara A.-B. After 30 Years, What Has Happened to Activity- Based Costing? A Systematic Literature Review // SAGE Open. – 2023. – Vol. 13, No. 2. – DOI: https://doi. org/10.1177/21582440231178785 .
16. Activity-Based Costing for Electric Utilities: Technical Report. – EPRI, 1992. – OSTI ID: 7031214. – URL: https://www.osti.gov/biblio/7031214 .
17. Kavun I., Zamulko A. Digitalization in Electric Power Systems // Herald of Khmelnytskyi National University.
Technical Sciences. – 2025. – Vol. 351, No. 3.1. – P. 185–191. – DOI: https://doi.org/10.31891/2307-5732- 2025-351-23 .
18. 1С:ERP Энергетика 2 (dasturiy yechim tavsifi) // Infostart. – URL: https://infostart.ru/soft1c/433024 .
19. Самылина Ю. Н., Иванова В. О., Потапова Е. Ю. Цифровые инструменты эффективного управления затратами предприятия. – 2024. – С. 62–67. – URL: https://elib.tstu.tver.ru/MegaPro/Download/ MObject/37104/001-000162775-000000000-0000-0000-01.pdf .
20. Hevner A. R., March S. T., Park J., Ram S. Design Science in Information Systems Research // MIS Quarterly. – 2004. – Vol. 28, No. 1. – P. 75–105. – URL: https://aisel.aisnet.org/misq/vol28/iss1/6 .
21. Snyder H. Literature Review as a Research Methodology: An Overview and Guidelines // Journal of Business Research. – 2019. – Vol. 104. – P. 333–339. – DOI: https://doi.org/10.1016/j. jbusres.2019.07.039 .
390 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz
2026-yil, sentabr. 9-son, III-qism
22. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 25-iyundagi 522-son qarori «O‘zaro hisob- kitoblar tizimida elektron shakldagi hisobvaraq-fakturalardan foydalanishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». – URL: https://lex.uz/docs/-4386769 .
23. O‘zbekiston Respublikasi moliyaviy hisobotning milliy standarti (2-sonli MHMS) «Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash asoslari: hisob siyosati va hisob baholari». Adliya vazirligida 2026-yil 11-aprelda 3810-son bilan ro‘yxatga olingan. – URL: https://www.lex.uz/uz/docs/8130039 .
24. Adliya vazirligi 1-sonli MHMS «Moliyaviy hisobotlarda axborotlarni taqdim etish va yoritib berish»ni davlat ro‘yxatidan o‘tkazdi (ro‘yxat raqami 3923, 2026-yil 13-avgust) // Anhor.uz. – URL: https://anhor.uz/uzl/ yangiliklar/uzbekistan-moliyaviy-hisobot-standart .
25. O‘zbekistonda jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar (Public Interest Entities – PIE) reyestri e’lon qilindi // Gazeta.uz. – 2026-yil 26-iyun. – URL: https://www.gazeta.uz/oz/2026/06/26/public-interest-entities/ .
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
