TARMOQLARARO DIVERSIFIKATSIYA SHAROITIDA KORXONALARNING STRATEGIK BARQARORLIGINI TA’MINLASH VA XATARLARNI BOSHQARISH USLUBIYOTI

Authors

  • Baxriddinxon Jo‘rayevich Maxmudov Namangan davlat texnika universiteti, Biznesni boshqarish fakulteti dekani Menejment kafedrasi professori, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23467428

Abstract

Maqolada tarmoqlararo diversifikatsiya sharoitida korxonalarning strategik barqarorligini ta’minlash va xatarlarni boshqarishning uslubiy asoslari ishlab chiqildi. Muallif I. Ansoff, R. Rumelt va K. Palepu yondashuvlarini korporativ xatarlarni boshqarish standartlari bilan uyg‘unlashtirib, diversifikatsiya turlarini xatar profillari bo‘yicha tasnifladi. Palepu entropiya indeksi O‘zbekiston ishlab chiqarish sanoatining 24 ta tarmog‘i ma’lumotlari asosida hisoblandi. Natijada indeks 2019-yildagi 2,511 dan 2024-yilda 2,529 gacha oshgani, uning nisbiy darajasi esa 0,796 ga yetgani aniqlandi. Entropiyaning tarmoqlararo tarkibiy qismi 1,855 dan 1,871 gacha oshib, sanoat tuzilmasida o‘zaro bog‘liqligi nisbatan past bo‘lgan tarmoqlar o‘rtasidagi taqsimotning mutanosibligi kuchayganini ko‘rsatdi. Guruh ichidagi entropiya esa 0,656–0,659 oralig‘ida barqaror saqlandi. Ehtimollik va ta’sir ko‘paytmasiga asoslangan besh darajali xatarlar matritsasi hamda xatarlarni aniqlash, baholash, javob choralarini belgilash va monitoring qilish bosqichlaridan iborat yopiq boshqaruv sikli taklif etildi. Olingan natijalar asosida diversifikatsiyalashgan korxonalarda xatarlar reyestrini yuritish va portfel barqarorligini baholash bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqildi.

Keywords

tarmoqlararo diversifikatsiya, strategik barqarorlik, entropiya indeksi, bog‘liq diversifikatsiya, korporativ xatarlarni boshqarish, xatarlar matritsasi, ishlab chiqarish sanoati, portfel xatari

References

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 27-oktyabrdagi “Davlat ishtirokidagi korxonalarni isloh qilishni jadallashtirish hamda davlat aktivlarini xususiylashtirishga oid chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-6096-sonli Farmoni [Elektron resurs]. – URL: https://lex.uz/docs/5068824.

Amit, R., & Livnat, J. (1988). Diversification strategies, business cycles and economic performance / R. Amit, J. Livnat. Strategic Management Journal, 9(2), 99–110. https://doi.org/10.1002/smj.4250090202

Ansoff, H. I. (1958). A model for diversification / H.I. Ansoff. Management Science, 4(4), 392–414. https://doi.org/10.1287/mnsc.4.4.392

Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (COSO). Enterprise Risk Management: Integrating with Strategy and Performance [Elektron resurs]. – COSO, 2017. – URL: https:// www.coso.org/enterprise-risk-management.

Cox, L. A. (2008). What’s wrong with risk matrices? / L.A. Cox. Risk Analysis, 28(2), 497–512. https://doi.org/10.1111/j.1539-6924.2008.01030.x

Hoyt, R. E., & Liebenberg, A. P. (2011). The value of enterprise risk management / R.E. Hoyt, A.P. Liebenberg. Journal of Risk and Insurance, 78(4), 795–822. https://doi.org/10.1111/j.1539-6975.2011.01413.x

Imbs, J., & Wacziarg, R. (2003). Stages of diversification / J. Imbs, R. Wacziarg. American Economic Review, 93(1), 63–86. https://doi.org/10.1257/000282803321455160

International Organization for Standardization. ISO 31000:2018. Risk management: Guidelines. – 2nd ed. [Elektron resurs]. – Geneva: ISO, 2018. – URL: https://www.iso.org/standard/65694.html.

Jacquemin, A. P., & Berry, C. H. (1979). Entropy measure of diversification and corporate growth / A.P. Jacquemin, C.H. Berry. The Journal of Industrial Economics, 27(4), 359–369. https://doi.org/10.2307/2097958

Lang, L. H. P., & Stulz, R. M. (1994). Tobin’s q, corporate diversification, and firm performance / L.H.P. Lang, R.M. Stulz. Journal of Political Economy, 102(6), 1248–1280. https://doi.org/10.1086/261970

Linnenluecke, M. K. (2017). Resilience in business and management research: A review of influential publications and a research agenda / M.K. Linnenluecke. International Journal of Management Reviews, 19(1), 4–30. https://doi.org/10.1111/ijmr.12076

Markowitz, H. (1952). Portfolio selection / H. Markowitz. The Journal of Finance, 7(1), 77–91. https://doi.org/10.1111/j.1540

Montgomery, C. A. (1994). Corporate diversification / C.A. Montgomery. Journal of Economic Perspectives, 8(3), 163–178. https://doi.org/10.1257/jep.8.3.163

Nocco, B. W., & Stulz, R. M. (2006). Enterprise risk management: Theory and practice / B.W. Nocco, R.M. Stulz. Journal of Applied Corporate Finance, 18(4), 8–20. https://doi.org/10.1111/j.1745-6622.2006.00106.x

O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Sanoat mahsuloti hajmi (iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha, yillik), 1.02.01.0020, 2010–2024-yillar [Elektron resurs]. – URL: https://api.siat.stat.uz/media/ uploads/sdmx/sdmx_data_604.pdf.

Palepu, K. (1985). Diversification strategy, profit performance and the entropy measure / K. Palepu. Strategic Management Journal, 6(3), 239–255. https://doi.org/10.1002/smj.4250060305

Rumelt, R. P. (1982). Diversification strategy and profitability / R.P. Rumelt. Strategic Management Journal, 3(4), 359–369. https://doi.org/10.1002/smj.4250030407

Teece, D. J. (1982). Towards an economic theory of the multiproduct firm / D.J. Teece. Journal of Economic Behavior & Organization, 3(1), 39–63. https://doi.org/10.1016/0167-2681(82)90003-8

Williams, T. A., Gruber, D. A., Sutcliffe, K. M., Shepherd, D. A., & Zhao, E. Y. (2017). Organizational response to adversity: Fusing crisis management and resilience research streams / T.A. Williams, D.A. Gruber, K.M. Sutcliffe, D.A. Shepherd, E.Y. Zhao. Academy of Management Annals, 11(2), 733–769. https://doi.org/10.5465/annals.2015.0134

Downloads

Published

2026-10-19

How to Cite

Maxmudov, B. J. (2026). TARMOQLARARO DIVERSIFIKATSIYA SHAROITIDA KORXONALARNING STRATEGIK BARQARORLIGINI TA’MINLASH VA XATARLARNI BOSHQARISH USLUBIYOTI. GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT, 4(10), 174–181. https://doi.org/10.5281/zenodo.23467428
Vol. 4 No. 10 (2026): «Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot» jurnali 10-son