OʻZBEKISTONDA MAISHIY QATTIQ CHIQINDILAR TIZIMINING HAYOTIY SIKL BAHOLASHI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20344249Keywords:
hayotiy sikl baholashi, maishiy qattiq chiqindilarni boshqarish, ekologik barqarorlik, barqarorlik xabardorligi, service-learning (xizmat orqali oʻrganish), strukturaviy tenglamalar modellashtirish, OʻzbekistonAbstract
Hayotiy sikl baholashi maishiy qattiq chiqindilarni boshqarish tizimlarida muhim ahamiyatga ega, chunki
u urbanizatsiya jarayonida turli ijtimoiy-iqtisodiy va isteʼmol xususiyatlariga ega jamoalar tomonidan yuzaga keladigan
samarasiz chiqindi utilizatsiyasi oqibatidagi ekologik muammolar hamda infratuzilmaga tushadigan bosimlarni hal etishga
yordam beradi. Turli hududlarda maishiy qattiq chiqindilarning hosil boʻlishi va qayta ishlash amaliyotlari farq qilishi mumkin.
Ushbu tadqiqot maishiy qattiq chiqindilarni boshqarish tizimi doirasining umumiy ekologik barqarorlik koʻrsatkichlariga
taʼsirini oʻrgandi. Aniqroq aytganda, tadqiqot siyosiy aralashuvdan oldin va keyin shahar va qishloq guruhlari oʻrtasida
chiqindilarni boshqarish samaradorligida sezilarli farqlar mavjud yoki mavjud emasligini aniqlashga qaratildi. Mazkur
tadqiqot shahar hududlarida maishiy qattiq chiqindilarni boshqarish tizimlari natijalariga hayotiy sikl baholashining
samaradorligini oʻrgandi. Asosiy maqsad Oʻzbekistondagi chiqindilarni boshqarish amaliyotlarining ekologik barqarorlik
natijalari haqida chuqurroq tushunchaga ega boʻlish edi. Ushbu tadqiqot mahalliy oʻrta maktab oʻquvchilarining ekologik
barqarorlik boʻyicha taʼlimga munosabatlarini tahlil qilish orqali maishiy qattiq chiqindilar tizimining muammolarini oʻrgandi.
Maishiy chiqindilarni boshqarish sohasi ekologik barqarorlik kursiga hayotiy sikl baholashi integratsiya qilingani sababli
tanlab olindi. Manfaatdor tomonlarning qarashlariga asoslanib, munitsipalitetlar uchun barqaror chiqindilarni boshqarish
strategiyalarini ishlab chiqish maqsadida miqdoriy va sifat tadqiqotlari oʻtkazildi. Natijalar, shuningdek, chiqindilarni
boshqarish tizimlarida hayotiy sikl baholashidan foydalanish ekologik barqarorlik boʻyicha bilimlarning oshishiga, tahliliy
koʻnikmalarning rivojlanishiga hamda mahalliy hamjamiyatlarda barqarorlik madaniyatining shakllanishiga olib kelganini
koʻrsatdi. Oʻzbekistondagi mahalliy hokimiyat organlari ushbu barqarorlik strategiyalaridan mahalliy oʻquvchilar orasida
ekologik xabardorlikni rivojlantirishda foydalanishlari mumkin. Ushbu modelni boshqa rivojlanayotgan hududlarda ekologik
kompetensiyalarni rivojlantirishga ham kengaytirish mumkin, bu esa tez urbanizatsiyalashayotgan va sanoatlashayotgan
jamiyatda muhim ahamiyatga ega. Maishiy qattiq chiqindilar tizimi uchun ishlab chiqilgan model talabalarga ekologik
muammolarni hal qilish va kelajakda barqaror qarorlar qabul qilish jarayonida eng samarali taʼlim tajribasini taqdim etishni
maqsad qiladi.
References
1. Ashraf, A. I., Mohareb, E., Vahdati, M., & Abbas, F. (2025). Environmental life cycle assessments of decentralized
municipal solid waste management: a novel waste-to-compost approach. Discover Sustainability, 6(1), 138. https://doi.
org/10.1007/s43621-025-00923-5
2. Behrooznia, L., Sharifi, M., & Hosseinzadeh-Bandbafha, H. (2020). Comparative life cycle environmental impacts of two
scenarios for managing an organic fraction of municipal solid waste in Rasht-Iran. Journal of cleaner production, 268,
122217. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.122217
3. Costa, A. M., Mancini, S. D., Paes, M. X., Ugaya, C. M. L., de Medeiros, G. A., & de Souza, R. G. (2022). Social
evaluation of municipal solid waste management systems from a life cycle perspective: a systematic literature
review. The International Journal of Life Cycle Assessment, 27(5), 719-739. https://doi.org/10.1007/s11367-022-
02057-6
4. Haupt, M., Kägi, T., & Hellweg, S. (2018). Modular life cycle assessment of municipal solid waste management. Waste
management, 79, 815-827. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2018.03.035
5. Iqbal, A., Liu, X., & Chen, G. H. (2020). Municipal solid waste: Review of best practices in application of life cycle
assessment and sustainable management techniques. Science of the Total Environment, 729, 138622. https://doi.
org/10.1016/j.scitotenv.2020.138622
6. Khandelwal, H., Dhar, H., Thalla, A. K., & Kumar, S. (2019). Application of life cycle assessment in municipal solid
waste management: A worldwide critical review. Journal of cleaner production, 209, 630-654. https://doi.org/10.1016/j.
jclepro.2018.10.233
7. Nabavi-Pelesaraei, A., Bayat, R., Hosseinzadeh-Bandbafha, H., Afrasyabi, H., & Chau, K. W. (2017). Modeling of
energy consumption and environmental life cycle assessment for incineration and landfill systems of municipal solid
waste management-A case study in Tehran Metropolis of Iran. Journal of cleaner production, 148, 427-440. https://doi.
org/10.1016/j.jclepro.2017.01.172
8. Nurzhan, A., Ruan, X., & Chen, D. (2025). A review of life cycle assessment application in municipal waste management:
recent advances, limitations, and solutions. Sustainability, 17(1), 302. https://doi.org/10.3390/su17010302
9. Öztaş, S., Erses Yay, S. A., & Bektaş, N. (2022). Evaluating municipal solid waste management using life cycle
analysis: a case study. Energy Sources, Part A: Recovery, Utilization, and Environmental Effects, 44(4), 9255-9271.
https://doi.org/10.1080/15567036.2022.2128938
10. Paes, M. X., de Medeiros, G. A., Mancini, S. D., Bortoleto, A. P., de Oliveira, J. A. P., & Kulay, L. A. (2020). Municipal
solid waste management: Integrated analysis of environmental and economic indicators based on life cycle
assessment. Journal of cleaner production, 254, 119848. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.119848
11. Peiris, M. T. O. V., & Dayarathne, G. L. N. (2023). Application of life cycle framework for municipal solid waste
management: A circular economy perspective from developing countries. Circular Economy and Sustainability, 3(2),
899-918. https://doi.org/10.1007/s43615-022-00200-x
12. Taşkın, A., & Demir, N. (2020). Life cycle environmental and energy impact assessment of sustainable urban
municipal solid waste collection and transportation strategies. Sustainable Cities and Society, 61, 102339. https://doi.
org/10.1016/j.scs.2020.102339
13. Vinitskaia, N., Zaikova, A., Deviatkin, I., Bachina, O., & Horttanainen, M. (2021). Life cycle assessment of the existing
and proposed municipal solid waste management system in Moscow, Russia. Journal of Cleaner Production, 328,
129407. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.129407
14. Yadav, P., & Samadder, S. R. (2018). Environmental impact assessment of municipal solid waste management options
using life cycle assessment: a case study. Environmental Science and Pollution Research, 25(1), 838-854. https://doi.
org/10.1007/s11356-017-0439-7
15. Yadav, P., & Samadder, S. R. (2018). A critical review of the life cycle assessment studies on solid waste management
in Asian countries. Journal of cleaner production, 185, 492-515. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.02.298
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.