RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLARDA KREDIT PORTFELI RISKINI BOSHQARISHDA RAQAMLI BANK XIZMATLARINING ROLI
##semicolon##
raqamli bank xizmatlari, kredit portfeli riski, super-app, mobil hamyon, ochiq banking, BNPL (Buy Now Pay Later), e-KYC, muqobil ma’lumotlar, AI scoring, sun’iy intellekt, Regulatory Sandbox, SupTech, RegTech, neobank, Kaspi, Tinkoff, financial inclusion, credit invisible, debt spiral, model drift, kiberxavfsizlik.##article.abstract##
Ushbu ilmiy maqolada rivojlanayotgan davlatlarda kredit portfeli riskini boshqarishda
raqamli bank xizmatlarining roli atroflicha tahlil qilingan. Tadqiqotda rivojlanayotgan mamlakatlarning raqamli
moliya infratuzilmasi rivojlangan mamlakatlarning an’anaviy bank tizimidagi bosqichlarni aylanib o‘tib,
“super-app” (hamma xizmatlar bitta ilovada), mobil hamyonlar, ochiq banking (open banking) platformalari
va sun’iy intellektga asoslangan kredit baholash modellariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sakrash orqali (leapfrogging)
rivojlanayotgani isbotlangan. Maqolada Xitoyning WeChat Pay va Alipay tizimlari, Janubi-Sharqiy Osiyodagi
Grab va Gojek super-ilovalari, MDH mintaqasidagi Kaspi va Tinkoff bank-ekotizimlari kabi yetakchi misollar
batafsil o‘rganilgan. Raqamli kreditlashning afzalliklari — operatsion xarajatlarni qisqartirish, “credit invisible”
mijozlarga muqobil ma’lumotlar asosida kredit berish, e-KYC va biometrik identifikatsiya, real vaqt rejimida
tranzaksiya monitoringi — bilan bir qatorda, uning yangi riskli oqibatlari ham tahlil qilingan: qarz spirali (debt
spiral), model drift, “qora quti” algoritmlari (black-box), AIga asoslangan firibgarlik, kiberhujumlar va ma’lumotlar
maxfiyligi risklari. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, raqamli kanallar orqali kredit riski namoyon bo‘lish vaqti oylardan
kunlargacha qisqaradi, bu esa regulyator va banklardan SupTech va RegTech texnologiyalariga asoslangan
deyarli real vaqtda monitoring tizimlarini joriy etishni talab qiladi. Maqolada O‘zbekiston uchun raqamli kreditorlar
uchun kredit byurosiga majburiy hisobot, qarz yukini ko‘rsatuvchi yagona indikatorlar, antifraud registrlari va
Regulatory Sandbox mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha aniq amaliy tavsiyalar berilgan
##submission.citations##
1. Demirgüç-Kunt, A., Klapper, L., Singer, D., & Ansar, S. (2022). The Global Findex Database 2021: Financial
Inclusion, Digital Payments, and Resilience in the Age of COVID-19. Washington, D.C.: World Bank.
2. Allen, F., Demirgüç-Kunt, A., Klapper, L., & Martínez Pería, M. S. (2016). The foundations of financial
inclusion: Understanding ownership and use of formal accounts. Journal of Financial Intermediation, 27,
1–30.
3. Jack, W., & Suri, T. (2014). Risk sharing and transaction costs: Evidence from Kenya’s mobile money
revolution. American Economic Review, 104(1), 183–223.
4. Suri, T., & Jack, W. (2016). The long-run poverty and gender impacts of mobile money. Science, 354(6317),
1288–1292.
5. Berg, T., Burg, V., Gombović, A., & Puri, M. (2020). On the rise of FinTechs: Credit scoring using digital
footprints. Review of Financial Studies, 33(7), 2845–2897.
6. Bartlett, R., Morse, A., Stanton, R., & Wallace, N. (2022). Consumer-lending discrimination in the FinTech
era. Journal of Financial Economics, 143(1), 30–56.
7. Frost, J., Gambacorta, L., Huang, Y., Shin, H. S., & Zbinden, P. (2019). BigTech and the changing structure
of financial intermediation. BIS Working Papers, No. 779. Basel: Bank for International Settlements.
8. Hau, H., Huang, Y., Shan, H., & Sheng, Z. (2019). How FinTech enters China’s credit market. AEA Papers
and Proceedings, 109, 60–64.
9. Huang, Y., Zhang, L., Li, Z., Qiu, H., Sun, T., & Wang, X. (2020). Fintech credit risk assessment for SMEs:
Evidence from China. IMF Working Paper, No. 20/193. Washington, D.C.: International Monetary Fund.
10. Goldstein, I., Jiang, W., & Karolyi, G. A. (2019). To FinTech and beyond. Review of Financial Studies,
32(5), 1647–1661.
11. Di Maggio, M., Williams, E., & Katz, J. (2022). Buy Now, Pay Later credit: User characteristics and effects
on spending patterns. NBER Working Paper, No. 30508. Cambridge, MA: National Bureau of Economic
Research.
12. Wang, J., & Overby, E. M. (2022). How does online lending influence bankruptcy filings? Management
Science, 68(5), 3309–3329.
13. Cuadros-Solas, P. J., Cubillas, E., Salvador, C., & Suárez, N. (2024). Digital disruptors at the gate: Does
FinTech lending affect bank market power and stability? Journal of International Financial Markets,
Institutions and Money, 92, 101964.
14. Broeders, D., & Prenio, J. (2018). Innovative technology in financial supervision (SupTech): The experience
of early users. FSI Insights on Policy Implementation, No. 9. Basel: Bank for International Settlements.
15. Zetzsche, D. A., Buckley, R. P., Arner, D. W., & Barberis, J. N. (2017). Regulating a revolution: From
regulatory sandboxes to smart regulation. Fordham Journal of Corporate & Financial Law, 23(1), 31–103.
16. Financial Stability Board. (2024). The financial stability implications of artificial intelligence. Basel: Financial
Stability Board.
17. Monetary Authority of Singapore. (2024). Overview of Regulatory Sandbox. Singapore: Monetary Authority
of Singapore.
##submission.downloads##
##submissions.published##
##submission.howToCite##
##issue.issue##
##section.section##
##submission.license##
##submission.copyrightStatement##
##submission.license.cc.by4.footer##